Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

23.10.2018
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ


Ավարայր եւ Սարդարապատ. զուգահեռների փորձ

Հայոց պատմության երկու խորհրդանշական հասկացությունները՝ Ավարայրն ու Սարդարապատը, մշտապես դրվում են կողք կողքի՝ իրարից անբաժան։
Երկու խորհրդանիշներ, որոնք կապվում են մեր ժողովրդի լինել—չլինելու ահեղ հարցականի հետ։ Պատմագիտական եւ հրապարակախոսական գրականության մեջ անսակարկելի ու անառարկելի տոնով արվում է սույն հարցադրումը։ Ճշմարի՞տ է արդյոք այն։ Ընդհանուր առմամբ, այո, սակայն որոշակի էական տարբերություններ, այնուամենայնիվ, կան Ավարայրի եւ Սարդարապատի միջեւ։
Ոչ միայն տարբեր էին հինգերորդ եւ քսաներորդ դարերի հայկական իրականությունները, այլեւ թշնամի—հակառակորդը՝ հետապնդած նպատակներով, պատերազմելու մեթոդներով, հայ ժողովրդի հանդեպ որդեգրած վերջնական դիրքորոշումով ու վերաբերմունքով։
5—րդ դարում պարսիկները, ներխուժելով Հայաստան, ձգտում էին նվաճել այն, տարածել զրադաշտականություն, ապա՝ հայերին ձուլել պարսիկներին։ Սակայն պետք է ընդգծել, որ պարսիկների, կոնկրետ՝ Սասանյան դինաստիայի եւ Հազկերտ Երկրորդի ծրագիրն անկարելի է համեմատել 19—րդ դարավերջի եւ 20—րդ դարասկզբի Օսմանյան կայսրության պետական իշխանությունների՝ Սուլթան Աբդուլ Համիդի եւ այնուհետեւ երիտթուրքերի՝ հայ ժողովրդի ամբողջական ֆիզիկական բնաջնջման մտադրության ու գործողությունների հետ։ Պարսիկները բնավ չէին ձգտում հայ ժողովրդի ֆիզիկական բնաջնջմանը։ Ուրեմն, մեր ժողովրդին սպառնացող վտանգի աստիճանն ու ահագնությունը 5—րդ դարում այն չէր, ինչ 20—րդ դարասկզբին։ Եվ եթե մերոնք Ավարայրում ծանր պարտություն կրեին ու ջախջախվեին, միեւնույնն է, դա դեռ չէր նշանակում հայոց երկրի ու պետականության անկում ու կործանում։ Բոլորովին այլ էր 20—րդ դարի առաջին երկու տասնամյակի հայկական իրականությունը։
Սարդարապատի նախօրյակին մեր երկիրը հոգեվարքի մեջ էր, քաղաքական, տնտեսական ու բարոյական առումներով թույլ, բզկտված, քայքայված ու պառակտված, սովահար որբերով ու գաղթականներով լեցուն։ Եվ ամենակարեւորը. Սարդարապատի հերոսամարտից ընդամենը մի քանի տարի առաջ Հայոց ցեղասպանությունն էր եղել։ 1915—1918 թվականներին տեղի ունեցած դեպքերը բնավ էլ պատահական, պատերազմական թոհուբոհի հետեւանք չէին, այլ թուրքական պետականության վաղեմի երազած ու մանրամասն մշակած հայաջինջ ու հայասպան քաղաքականության հաշվենկատ իրագործումն էին։
Նշենք, որ 1918 թ. գարնանը թուրքերը շատ մոտ էին իրենց փայփայած ծրագրերի իրագործմանը։ Եվ եթե Սարդարապատն ընկներ, թուրքերը գրավելու էին Էջմիածինն ու Երեւանը, որից հետո յաթաղանից հայության անպաշտպան բեկորներին փրկություն չէր լինելու։
Դարեր շարունակ կեղեքելով ու հալածելով հայությանը, 20—րդ դարասկզբին թուրքը ձգտում էր լուծել Հայկական հարցը՝ Հայաստան երկրում հայ չթողնելով։ Արեւմտյան Հայաստանում արդեն մեծ մասամբ իրագործել էին իրենց ծրագիրը, մնում էր վերջ տալ գաղթականների բեկորների եւ փոքրիկ արեւելահայության գոյությանը նաեւ Արեւելյան Հայաստանում։
Ի դեպ, թուրքերի՝ տվյալ ժամանակի քաղաքական ու ռազմական առաջնորդները գրեթե ոչ մի կասկած չունեին, որ իրենք հաջողությամբ սրի կքաշեն նաեւ արեւելահայությանը։ Հայ ժողովրդի անելանելի, հուսահատական վիճակը Սարդարապատի նախօրյակին, թերեւս, առավել պատկերավոր ու դիպուկ արտահայտել է ժամանակակիցը՝ Ավետիք Իսահակյանը. «Հայության վիճակն ամենահուսահատականն է. վտանգված է հայի գոյությունը. Կարսը եւ Բաթումը գրավելուց հետո ամբողջ Կովկասը թուրքերի ոտքի տակն է. կջարդեն հայերին եւ մասամբ էլ վրացիներին, կհասնեն Բաքու եւ Թավրիզ» (Ավ. Իսահակյան, Հիշատակարան)։
Այսպիսի քաղաքական, պատմահոգեբանական պայմաններում տեղի ունեցավ Սարդարապատի հերոսամարտը։ Ուզում ենք արձանագրել, որ էական ընդհանրություններ կան Ավարայրի եւ Սարդարապատի միջեւ։
Երկու իրադարձություններին էլ բնորոշ է հետեւյալը. Ավարայրն ու Սարդարապատը համաժողովրդական պատերազմի ուժգնություն, բնույթ ու հնչեղություն ունեին՝ չնայած այն հանգամանքին, որ թե՛ Ավարայրում, թե՛ Սարդարապատում թշնամու դեմ կռվողների հիմնական միջուկը կանոնավոր բանակն էր։ Հայոց պատմության ողջ ընթացքում միայն երկու անգամ են մեր հայրենիքում մղվել նման ծավալի պատերազմներ։ Համընկնում են տարվա եղանակը, ամիսը, օրերը։ Վտանգի, տագնապի եւ ցասման վիթխարիությունը բնորոշ էր ե՛ւ Ավարայրը, ե՛ւ Սարդարապատը կերտողներին։ Անկարելի է չնկատել զարմանալի հոգեհարազատություն երկու ճակատամարտերը հրամանատարած հայ զորավարների ոգեշունչ վարքի ու բարոյական բարձր նկարագրի մեջ։ Որքան հանդուգն, խիզախ ու քաջակորով էին 5–րդ դարի հայ զորավարները՝ Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, նույնքան արիասիրտ ու ոգեշունչ էին Սարդարապատում հայ զինյալ ուժերն առաջնորդած զորականները՝ Մովսես Սիլիկյանի եւ Դանիել Բեկ—Փիրումյանի գլխավորությամբ։ Ավարայրի դաշտում «Մատյան գնդի» դեմ գրոհողները Սարդարապատի «Մահապարտների» գնդի խիզախներն էին, որոնք առաջնորդվում էին «Մահ իմացյալ՝ անմահություն» պատգամով։ Եվ վերջապես, միեւնույն հերոսական, ոգեշունչ պահվածը դրսեւորեցին հայ հոգեւոր դասի ներկայացուցիչները։ Ավարայրի դաշտում զորքին եւ աշխարհազորայիններին ոգեշունչ խոսքով քաջալերող Հովսեփ Վայոցձորեցի կաթողիկոսի, Ղեւոնդ Երեցի արժանավոր հետնորդները հանդիսացան Գեւորգ Ե կաթողիկոսը, Եզնիկ եւ Թադեւոս եպիսկոպոսները, արքեպիսկոպոս Գարեգին Հովսեփյանը, Էրզրումի առաջնորդ Զավեն Բաբայանը։ Հենց վերոնշյալների կամքի ու ջանքերի շնորհիվ հայ զինվորն ու գյուղացին համոզվեցին, որ այլեւս նահանջելու տեղ չկա։
Եվ ճշմարիտ է հայ պատմաբանի այն դիտարկումը, որ «ազգի բոլոր ազնիվ զավակները նման դեպքում միայն մեկ նշանաբան են ունենում՝ հաղթել կամ պատվով մեռնել։ Այն, ինչ տանելի էր Երզնկայի, Էրզրումի, Սարիղամիշի, անգամ Կարսի մոտ, այլեւս անտանելի էր Երեւանի մատույցներում, Էջմիածնի պատերի տակ» (Ա. Հարությունյան)։
Ավելացնենք, որ Ավարայր—Սարդարապատ պատմական զուգահեռը տանելիս պետք է անվարան շեշտադրել. եթե 5—րդ դարում կարելի էր նահանջել Ավարայրից, ապա նույն բանը անկարելի էր անել Սարդարապատում։ Դա կլիներ ոչ թե դավաճանություն հայրենիքի նկատմամբ, այլ պարզապես ինքնաոչնչացում։
Ավարայրի ու Սարդարապատի մարտիկներին ոգեշնչման ու խիզախման էր տանում հայոց պատմության հերոսական ոգին։

Արմեն ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Պատմաբան

26-05-2018





23-10-2018
Առանձնահատուկ հարաբերություններ, որոնք ավելի կամրապնդվեն
Վարչապետի պաշտոնակատար Նիկոլ Փաշինյանը աշխատանքային այց է ունեցել ...


23-10-2018
Տոնն անկեղծ էր ու մտերմիկ
Այսպիսին տեսա հոկտեմբերի 21—ը Երեւանի փողոցներում

Այսպես չէր ...


 
23-10-2018
Որոշիչը ընտրողի ձայնն է
ՏԻՄ ընտրությունները ընտրողի ազատ կամահայտնության դրսեւորում էին

«Եվրասիական ...


23-10-2018
ՏԻՄ ընտրությունների նախնական արդյունքները հայտնի են
Կիրակի օրը տեղական ինքնակառավարման մարմինների (ՏԻՄ) ընտրություններ անցկացվեցին Արագածոտնի, ...


23-10-2018
Բարեփոխումների փաթեթը չընդունվեց
Սակայն դեկտեմբերին արտահերթ ընտրությունները կկայանան

«Ֆեյսբուք» սոցիալական ցանցի ...


23-10-2018
ԵԱՏՄ ինտեգրացիոն ներուժը մեծ է
Նիկոլ Փաշինյանը մասնակցել է «Եվրասիական շաբաթ» համաժողովի բացմանը



23-10-2018
Ակնկալում են նոր պայմանագրեր
Երեւանում ընթացող «Եվրասիական շաբաթ» միջազգային ցուցահանդեսային համաժողովին, որն արդեն ...



23-10-2018
Շուշին եւ Սենտ Էտիենը եւս բարեկամացան
Ֆրանսիայի եւ Արցախի քույր քաղաքների թիվը ...

23-10-2018
Ռուդոլֆ Ջուլիանին այցելեց Ծիծեռնակաբերդ
Դոնալդ Թրամփի անձնական իրավաբան, Նյու Յորքի նախկին ...

23-10-2018
Երեւանը շուքով նշեց հիմնադրման 2800—ամյակը
Տոնական միջոցառումներն ամփոփվել են ...

23-10-2018
Նռան փառատոն Մարտունի քաղաքում
Արցախում փառաբանվել է մրգերի ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +7... +9
ցերեկը +21... +23

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO