Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

15.11.2018
ՄՇԱԿՈՒՅԹ


Բնությունը պատրաստ է կրկին օգնել մարդուն

Քարանձավները կարող են դառնալ մշակութային օջախներ

Սյունիքի քարանձավները որպես կացարան օգտագործվել են մինչեւ 1960—ական թվականները։ Կլիմայական պայմաններն այս վայրերում այնքան բարենպաստ են եղել, որ մարդիկ ապրել են հարյուրավոր տարիներ։ Որպես կացարան ծառայող քարանձավային բնակավայրերը կոչվել են քրատակեր։ Եղել են նաեւ պաշտպանական նշանակության քարանձավներ եւ բազմահարկ քարանձավ—տներ։ Այսօր քարանձավների ու քարայր—կացարանների թիվը, ըստ տարբեր աղբյուրների, Գորիսում եւ նրա շրջակայքում մոտ 10 հազար է։
Պեղումների ժամանակ հայտնաբերված հնագիտական առարկաները վկայում են, որ տարածքը բնակեցված է եղել դեռեւս շատ վաղուց։ Երբ 19—րդ դարից կառուցվեցին քարե տներ, քարանձավները սկսեցին ծառայել որպես լրացուցիչ կացարաններ։ Այսօր, օրինակ, Խնձորեսկ եւ Տեղ գյուղերում տասնյակ քարանձավներ օգտագործվում են որպես գոմ եւ մառան, այնինչ կարող են դառնալ զբոսաշրջային կենտրոններ։ Սյունիքի քարանձավներն ու բրգաձն ժայռերը ներշնչանքի աղբյուր են եղել շատ արվեստագետների համար։ Ինչպես գիտենք, այս տարի Գորիսը հռչակվել է ԱՊՀ երկրների մշակութային մայրաքաղաք։ Քաղաք ժամանած հյուրերը հին Գորիսի քարանձավներում հատկապես հիացել էին սյունեցի գեղանկարիչ, քանդակագործ, Հայաստանի ու Արցախի նկարիչների միության անդամ Ժիրայր Մարտիրոսյանի արվեստանոցով, որը ութ տարի առաջ ընդամենը լքված մի քարանձավ էր։ Գեղանկարիչն ամռան ամիսներին հիմնականում այստեղ է աշխատում։ Ասում է, վերջին մարդն այս քարանձավներից դուրս է եկել մոտ 80 տարի առաջ, երբ հիմնադրվել է նոր Գորիսը։ Արվեստանոց դարձած քարանձավը բավականին անշուք վիճակում է եղել։ Մարդկանց հեռանալուց հետո այստեղ կենդանիներ են պահել։ Տարածքից մոտ 40 մեքենա աղբ է հանվել։ Այսօր այստեղ հաճելի ժամանակ են անցկացնում ոչ միայն տեղի մշակույթի գործիչները, այլ նաեւ Գորիս այցելած օտարերկրացի զբոսաշրջիկները։ «Գեղանկարչական աշխատանքներից զատ, ցուցադրված են նաեւ 2—3 հազար տարվա պատմության պղնձե սափորներ, կճուճներ, ճախարակ, երաժշտական գործիքներ ու հնագիտական այլ առարկաներ։ Իմ նպատակն է դրսից եկած հյուրերին ցույց տալ նաեւ մեր նախնիների կենցաղավարությունը։ Արվեստանոց—քարանձավ—պատկերասրահ համաձայնեցումը բավական հետաքրքիր ստացվեց։ Միակ քարանձավն է, որը որպես մշակութային կենտրոն է ծառայում։ Մյուսները բարձիթողի վիճակում են։ Ջրահեռացման խնդիր կա, անձրեւների ժամանակ այստեղ ջրհեղեղ է լինում։ Ժայռերը պետք է հատուկ նյութերով ամրացնել։ Տարածքը կենդանիների համար արոտավայր է դարձել։ Պետք է ցանկապատվի, հսկողություն սահմանվի, դառնա մշակութային միջավայր»,–նկատում է գեղանկարիչը։
Ըստ Հայաստանի քարանձավագիտական կենտրոնի նախագահ Սամվել Շահինյանի՝ ցանկացած լեռնային երկրամասի համար քարանձավները մեծ դեր են խաղացել այդ տարածքում ապրող մարդկանց կենցաղի, սովորույթների եւ աշխարհայացքի ձեւավորման գործում։ Քարանձավագետի դիտարկմամբ՝ հայ ժողովրդի մի ամբողջ շերտ է զբաղեցնում «քարանձավային մշակույթը», որը քիչ ուսումնասիրված ոլորտ է։ Հայ պատմիչները գրեթե չեն անդրադարձել քարանձավային կենցաղին, քանի որ այն համարել են սովորական առօրյա։ Իսկ ահա Քսենոփոնն իր «Անաբասիս» աշխատությունում մանրամասն նկարագրել է Հայկական բարձրավանդակի ստորգետնյա տները եւ կենցաղը, թունելներն ու ամրոցները, համարելով դրանք արտասովոր եւ եզակի երեւույթներ. «Տներն այստեղ գետնափոր էին, մուտքը՝ ինչպես ջրհորի բերան, իսկ ներքեւի մասը՝ ընդարձակ»։ Մոտ 68 քարանձավ արդեն ոչնչացվել է մարդկանց կողմից իրականացված անօրինական պեղումների հետեւանքով։ Սամվել Շահինյանի համոզմամբ՝ քարանձավները «կփրկվեն», եթե հանձնվեն շահագործման։ «Բոլորը կարծում են, թե այդ տարածքներում ոսկի է թաղված։ Թանկարժեք իրեր գտնելու մոլուցքով անընդհատ փորփրում են տարբեր հնավայրեր, եկեղեցիներ, թանգարաններ։ Սա համատարած երեւույթ է։ Մեր մշակույթը այսպես ոտքի հետ գնում է։ Մեծ թվով քարանձավներ Արագածոտնի գավառում ոչնչացվել են այս ճանապարհով։ Ոչնչացրեցին նաեւ այն անձինք, ովքեր չկանխեցին այդ։ Վերահսկողության այն մեխանիզմը, որ մեր մեջ ծնեց վստահություն, հանգեցրեց ավերման ամեն ինչի։ Տարիներ շարունակ պայքարում ենք, որ Գորիսի քարանձավները շահագործման տան որեւէ ընկերության կամ անհատի։ Տարածքը գույքագրված, հատակագծով, ամեն միլիմետրը չափագրած հանձնվում է եւ տարին մեկ անգամ ստուգվում։ Սա է վերահսկողությունը»,–«ՀՀ»—ի թղթակցի հետ զրույցում ասաց քարանձավագիտական կենտրոնի նախագահը։
Այս տարածքներում հնագիտական պեղումներ իրականացնելու համար, Սամվել Շահինյանի փոխանցմամբ, դեռեւս հիմնավոր պատճառներ չեն եղել։ Նրա խոսքերով, պեղումներ սովորաբար անում են այն վայրերում, որի մակերեսային շերտը վկայում է, որ մոտ երեք հազար տարի ավերակներին որեւէ մեկը մոտ չի եկել։ Եթե տարածքում կցակառույց չկա, արդեն հուշում է, որ հնարավոր է ուշագրավ գտածոներ հայտնաբերել։ Քարանձավներն ունեն երկրաբանական եզակի կառուցվածք, ժամանակի ընթացքում ձեւավորված ներքին եւ արտաքին միջավայր, էկոհամակարգ։ Շահինյանի համոզմամբ, քարանձավային պեղումը չի կարելի համեմատել այլ տեսակի պեղումների հետ, քանի որ դրանք որոշակի վտանգ են ներկայացնում։ Դրանց մի մասում խոր ուսումնասիրություններ չեն կատարվել, կարող են քարաթափեր լինել։ «Առաջին քայլը քարտեզագիր ունենալն է, տարածքը պետք է չափագրվի։ Երկրաբան է պետք, ով մանրակրկիտ կվերծանի ապառների դիմադրությունը, ջրաթափանցելիությունը, ապառների կապվածությունը։ Անպայման պետք է դիտարկվեն փորվելու համար կիրառված հնագույն տեխնոլոգիաները։ Խնձորեսկում քաղաքաշինական կամ գիտական հետազոտություններ դեռեւս ոչ մեկի մտքով չի անցել իրականացնել»,–ընդգծեց քարանձավագետը։
ՀՀ մշակույթի նախարարության աշխատակազմի պատմության եւ հուշարձանների պահպանության գործակալության պետ Արմեն Աբրոյանը այս առիթով «ՀՀ»–ի թղթակցի հետ զրույցում տեղեկացրեց, որ կառավարության համապատասխան որոշմամբ վերոնշյալ տարածքները շուտով կհանձնվեն անհատ ներդրողի։ «Քարանձավներում այժմ իրականացվում են չափագրման, զուգահեռաբար նաեւ ուսումնասիրման աշխատանքներ։ Սրանք զբոսաշրջության համար հիանալի վայրեր են։ Ժամանակին անօրինական պեղումներ են կատարվել, որոնք կանխվել են իրավապահ մարմինների միջնորդությամբ։ Ցանկացած աշխատանք այնտեղ պետք է կատարվի օրենքի նորմին համապատասխան։ Մշակույթի նախարարությունն ունի տարածքային աշխատակիցներ, ովքեր ոչ միայն վերահսկում, այլ նաեւ մասնակցում են վիճակի ուսումնասիրման աշխատանքներին»,– ասաց Աբրոյանը։
Լիանա ՍԱՐԳՍՅԱՆ

26-07-2018





15-11-2018
Լավագույն ընտրությունների ակնկալիքով
Կառավարության ղեկավարի վստահեցմամբ՝ կլինի աննախադեպ ընտրական գործընթաց

Երեկ ...


15-11-2018
Առաջնայինը հասարակության վստահությունն է
Միջազգային հանրությունն աջակցում է ՀՀ ժողովրդավարական ընտրական գործընթացներին



15-11-2018
Համայնքների խոշորացումն անհրաժեշտություն է
Առկախված գործընթացը կվերսկսվի 2019 թվականին

Հայաստանում համայնքների խոշորացման ...


15-11-2018
Նոր շուկաներ դուրս գալու եւս մեկ հիանալի հնարավորություն
Հայկական 10 ընկերություն մասնակցում է «ProWine China 2018» ...


15-11-2018
Քանդակների վարպետը
Արշամ Շահինյանը երկխոսում էր հայ մշակույթի երախտավորների հետ



15-11-2018
Հանրային շահը՝ գերակա
Շարունակվել է պետբյուջեի մասին օրենքի նախագծի քննարկումը

Երեկ ...


15-11-2018
Ի նպաստ ազգային միասնության զորացման
Նիկոլ Փաշինյանը հանդիպել է Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն ...



15-11-2018
Վարչական ռեսուրսի կիրառումը կբացառվի
Իսկ Նիկոլ Փաշինյանը կլինի «Իմ քայլի» ...

15-11-2018
Ծանրորդները անցնող տարում նվաճել են 73 մեդալ
Գլխավոր մարզիչն ամփոփեց 2018 թվականը եւ ...

15-11-2018
Աննա Հակոբյանը հանդիպել է Միխայիլ Շվիդկոյի հետ
ՀՀ վարչապետի պաշտոնակատարի տիկին Աննա Հակոբյանն իր ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +2... +4
ցերեկը +13... +15

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO