Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

03.04.2020
ԼՂՀ


Արցախը երբեք չի եղել Ադրբեջանի կազմում

Հարցազրույց Հայաստանի մարդու իրավունքների նախկին  պաշտպան Լարիսա Ալավերդյանի հետ

–Ո՞րն է արցախյան շարժման էությունը, եւ ի՞նչ նշանակություն ունեցավ այն հայ ժողովրդի եւ Հայաստանի համար։
–Արցախը ժամանակակից հանգրվանն է, որտեղ մղել ենք մեր ազգային ազատագրական պայքարը եւ, ի տարբերություն 19-րդ դարի, 20-րդ դարի սկզբին հաղթանակ ենք ունեցել։ Այն ոչ թե պատերազմի ավարտ է, այլ մենք հաղթել ենք հերոսամարտում։ Կարծում ենք, որ վեճն Ադրբեջանի հետ դեռ չի ավարտվել, որովհետեւ այսօրվա Արցախի Հանրապետության տարածքները նույնիսկ կեսն էլ չեն այն տարածքների, որոնք 1919 թ. Ազգերի լիգան անվանել է վիճելի տարածք Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ։ Որը Արցախի՝ միջազգային իրավունքով վերջին կոռեկտ կարգավիճակն է։ Այսինքն՝ մենք պետք է հասկանանք, որ Արցախի ազատագրական պայքարը տեղի է ունենում այն տարածքների վրա, որոնք միջազգային իրավունքի կոռեկտ իմաստով չեն պատկանում եւ երբեւիցե չեն պատկանել Ադրբեջանին։
Ազգերի լիգան, երբ 1918 թ. իրեն դիմել էր Ադրբեջանը, շատ հետաքրքիր բայ է օգտագործել։ Ազգերի լիգայի փաստաթղթում ասվում էր, որ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը հայտնվել է (appear) այնպիսի տարածքների վրա, որոնք դրանից առաջ պատկանում էին այլ կայսրությունների։ Ո՛չ Հայաստանի, ո՛չ էլ Վրաստանի մասին նրանք այդ բայը չեն օգտագործում։ Մենք պետք է հասկանանք, որ Ազգերի լիգայի համար հասկանալի էր, որ այն ամբողջովին ի հայտ եկած կամ կազմավորված, ինքնահռչակված է։ Այդ պետությունը չի եղել երբեւիցե մարդկության պատմության մեջ քաղաքական քարտեզի վրա։ Ես կոչ եմ անում չխառնել դա էթնոսի, ցեղի հետ։ Այո՛, մենք բոլորս Ադամից ու Եվայից ենք սերում եւ չենք ասում, թե ով որտեղ եւ երբ է հայտնվել, այն դուրս է միջազգային լեզվից։ Շատ պետություններ չեն եղել մինչեւ ինչ—որ ժամանակ, հետո հայտնվել են։ Դրանով պետք է ոչ թե ասենք, որ չի եղել այդ ժողովուրդը, ցեղը եւ այլն, այլ շեշտենք, որ պետություն չեն ունեցել, եւ պետությունը ստեղծվել է այն տարածքների վրա, որոնք ժամանակին եւ բնակեցվել են, եւ ստեղծագործ ժողովուրդներ են ապրել իրենց պատմական հողի վրա։ Այս մասին խոսում էր Ազգերի լիգան, որն ունի այն գործառույթը, որը ՄԱԿ—ը չունի։ Լիգան ուներ լիազորություն՝ ճանաչել պետությունները սահմաններով։ Երբ լիգան տեսել է երեք ինքնահռչակված պետությունների ներկայացրած քարտեզները, համեմատել է ու տեսել, որ կան վիճելի տարածքներ։ Այն հարցը, որը մեզ է հետաքրքրում, վերաբերում է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքներին, որը զբաղեցրել է գրեթե 2.5 անգամ մեծ տարածք, քան այսօր Արցախի Հանրապետությունն է։ Նման տարածքներից են եղել նաեւ Զանգեզուրն ու Նախիջեւանը։ Դրանք կոչվել են վիճելի տարածք, եւ այս առումով մենք պետք է հստակեցնենք, որ այսպես անվանվող Արցախի հիմնահարցը Ադրբեջանի նկրտումների հարցն է, բացի Հայաստանից, նաեւ առ բոլոր պետությունների, ում հետ ուներ ընդհանուր սահման։ Նա ուներ նկրտումներ Ռուսաստանի նկատմամբ՝ Դերբենդը, ուներ նկրտումներ Վրաստանի հանդեպ, քանի որ Բաթումն էր ներկայացրել իրենց քարտեզում։ Նա ուներ նկրտումներ նաեւ Թուրքիայի եւ, իհարկե, Հայաստանի ու Իրանի հանդեպ։ Սա է խնդիրը, եւ մենք պետք է հասկանանք, որ արցախյան հիմնահարցը  1988 թվականին չի ծագել եւ չի ծագել մարզային խորհրդի հայտնի որոշման ընդունման հետեւանքով։ Այդ որոշումը եղել է ի պատասխան ցեղասպանական քաղաքականության, որը որդեգրվել է Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության կողմից, շարունակվել է սովետական ժամանակաշրջանում, ուղղակի ձեւերն են տարբեր եղել, եւ տեսնելով, որ նախիջեւանացումն է Արցախին սպառնում, ընդամենն արձագանքել է դրան։ Սա շատ կարեւոր կոնցեպտ է՝ ոչ թե արցախյան շարժումը սկսվել է նրանից, որ ընդունվել է որոշում, այլ որոշումը ընդունվել է, որովհետեւ վտանգն այլեւս կախված է, որ ամբողջովին կհայաթափվի նաեւ Արցախը՝ Նախիջեւանի օրինակով։ Դրա համար մենք մեզ պետք է զգանք ժառանգորդն այդ ամբողջ դեպքերի, եւ 88—ից սկսած՝ մեր սերունդն արդեն մտել է այդ պայքարի մեջ։ 89—ից ավելի, քան 88—ից, սկսվեց օգտագործվել ժողովրդավարացումը եւ Խորհրդային Միությունից դուրս գալու գործընթաց։ Խորհրդային Միության բոլոր տարածքներում, բացի Կենտրոնական Ասիայից, ստեղծվել են ճակատներ, այդ թվում՝ նաեւ Ադրբեջանում։ Արցախում ու Հայաստանում, որոնք սկսել են ղարաբաղյան շարժումից, ճակատն ստացավ Հայոց համազգային շարժում անվանումը։ Պետք է հասկանալ, որ այլափոխվել կամ ձեւափոխվել է այն շարժումը, որն սկսվել է հանուն ադրբեջանական լծից ազատվելու՝ լինի սահմանադրական ճանապարհով, լինի պատասխանը Ադրբեջանի կոշտ դիմադրության։ Հետագայում, երբ հանդիպեցինք կոշտ դիմադրության Ադրբեջանի կողմից, իրականացրինք ինքնորոշման գործընթաց։ Դա ինքնորոշում էլ չի եղել, այլ ինքնորոշված մարզը փորձում էր մի հանրապետությունից տեղափոխվել մեկ ուրիշի կազմ։ Մինչ այդ ԽՍՀՄ—ում 35 այդպիսի դեպք էր եղել։ Օրինակ՝ Ղրիմը։ Չէ՞ որ Ղրիմը պատկանում էր Ռուսաստանին, հետո տեղափոխեցին Ուկրաինա։ Արցախի հիմնահարցը ծագել է ոչ թե հակասահմանադրական կամ ոչ օրինական պահանջով, այլ հետեւել է այդ օրինակներին։ Մենք ասել ենք, քանի որ ունեցել ենք ընդհանուր լեզու, գրականություն, կրոն, սոցիալական սովորույթներ եւ պատմականորեն եղել ենք մեկ Հայաստան, դիմում ենք ձեզ, որ դա արվի։ Իրականացված սահմանադրական ճանապարհը եղել է մանրակրկիտ, այսինքն՝ ժողովներ են անցկացվել տարբեր գործարաներրում, հետո շրջկոմներում, խորհուրդներում, եւ Ադրբեջանն այդ ամբողջը դիտարկում էր։ Բոլորին հայտնի է, որ երբ փետրվարի 20—ին ընդունվում էր այդ որոշումը, արդեն հաջորդ օրը՝ 21—ի առավոտ ծեգին «Պրավդա» թերթում այն բնութագրվել է որպես էքստրեմիստական շարժում։ Արդյոք դա մի գիշերվա ընթացքո՞ւմ են վերլուծել։ Ողջ խորհրդային մեքենան սկսեց ճնշել, փնովել եւ աղավաղել այն ամենը, ինչ տեղի է ունեցել։ Մենք այդ սերունդն ենք, որ ստացել ենք մեզ համար կարծես թե անսպասելի իրավիճակ, բայց շարունակել ենք սահմանադրական ճանապարհը, մինչեւ որ Ադրբեջանը հստակորեն չի դիմել բռնի ձեւով այդ սահմանադրական պահանջին դիմադրելու ուղուն։ Այդ ժամանակ արդեն ինքնորոշման խնդիր չի եղել։ Կրկնում եմ՝ արդեն ինքնորոշված մարզ է եղել խորհրդային ֆեդերացիայի մեջ։ Այստեղ է, որ մենք պետք է հստակեցնենք, որ Ադրբեջանը սկսել է բռնություններով դիմադրել դրան։
–Մեկ անգամ եւս ամրագրենք, որ Արցախը երբեք չի եղել Ադրբեջանի կազմում։ Էլ ի՞նչ պատմական փաստեր կբերեիք այս իրողության օգտին։
–1918—20 թթ., երբ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը իրեն ինքնահռչակել է, եւ որոշ պետություններ ճանաչել են, միեւնույն է, դա ճանաչում չի համարվում։ Ճանաչել՝ նշանակում է միայն Ազգերի լիգայի կողմից սահմաններով ճանաչելը։ Դա տեղի չի ունեցել, եւ Ազգերի լիգայի փաստաթղթում շատ հստակ գրված է, որ ճանաչման խնդրանքով դիմել է Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, որը ի հայտ է եկել, հայտնվել այն տարածքների վրա, որի վրա երբեք չի եղել, եւ այդ տարածքները նախորդ ժամանակներում պատկանել են այս կամ այն կայսրությանը՝ Պարսկաստանին ու Ռուսաստանին։ Այդ ժամանակ՝ 1918—1920 թթ., Արցախի ժողովուրդը, զենքը ձեռքին, ղեկավարվելով Ազգային խորհրդի կողմից, չի ենթարկվել Ադրբեջանին։ Մինչեւ անգամ Անգլիան է միջամտել, ուղարկել իր ներկայացուցչին, որովհետեւ Ազգերի լիգան Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո որոշել էր այն պետություններում կամ տարածքներում, որոնք դուրս են եկել փլուզված կայսրությունից, ներկայացուցիչներ ունենալ։ Անգամ դա չի ստացվել։ Այդպես էլ Արցախի ժողովուրդը իր Ազգային խորհրդի 9 հավաքով չի համաձայնել Ադրբեջանի ենթակայության տակ լինել, այլ փաթեթ է ուղարկել Ազգերի լիգա, որ ինքն ինքնորոշվում է 1918—20 թվերին,  ներկայացրել է բոլոր փաստարկները՝ պատմական, քաղաքական, տնտեսական։ Այս հարցը պետք է դիտարկվեր 1920 թ. Ազգերի լիգայի փարիզյան կոնֆերանսում, սակայն մինչեւ կոնֆերանսի սկսվելը Կարմիր բանակն է մտել Արցախ։ Բայց Ռուսաստանը հստակ ասել է, որ ժամանակավոր մտնում է այդ տարածքներ, որոնք պատկանում են միայն Հայաստանին, եւ միայն հետո նրա կարգավիճակի հարցը կլուծվի։
Զրույցը վարեց Արմեն ՎԱՐԴԱՆՅԱՆԸ

20-02-2020





02-04-2020
Արցախում ապրիլի 14-ին կանցկացվի նախագահի ընտրության երկրորդ փուլ
ԱՀ համապետական ընտրությունները՝ դիտորդների գնահատմամբ

Նախօրեին մինչեւ ...


02-04-2020
Հաճընցին էլի նույն մարտիկն է՝ պատրաստ կյանքը դնելու հայրենիքի զոհասեղանին
Հաճընի ութամսյա հերոսամարտի 100-ամյակի առթիվ

1920 թ. մարտի ...


02-04-2020
Խրիմյան Հայրիկի սոցիալ-փիլիսոփայական դիտարկումները
4. «Ինքնաշխատ յառաջադիմութիւն»

Մարդոյն կոչումն եւ գործ
շատ մեծ է ...


02-04-2020
Օրվա զարկերակ
Սարդարապատի ճակատամարտից մինչեւ... կորոնավիրուս

Ապրիլյան քառօրյայի ժամանակ հարյուրավոր ...


02-04-2020
Ֆինանսական աջակցություն են ստանում վերջին մեկ տարում Հայաստանում գործող տնտեսավարողները
Առաջնայնություն է տրվում արտադրության միջոցների եւ պարենի ներմուծմանը



02-04-2020
Աշխարհավարակի սոցիա–տնտեսական սանիտարիան
COVID-19-ը անվերապահորեն կփոխի աշխարհը եւ իր լոկալ ու ...


02-04-2020
Հեռավար կրթությո՞ւն, թե՞ առցանց դասախոսություն
Ինչ առանձնահատկություններ ունի կրթության այս եղանակը

Հայաստանում արտակարգ ...



02-04-2020
Հայաստանը ձեռք է բերել 23 օդերեւութաբանական գերժամանակակից ավտոմատ կայան
Այս ոլորտի տեղեկատվությունը հասանելի ...

02-04-2020
Մարդկությունը կշահի միայն միասնականության շնորհիվ
Ինչպիսին կլինի աշխարհը կորոնավիրուսից ...

02-04-2020
Արցախում ընտրությունները մրցակցային էին
Ժողովրդի մեջ ընտրությամբ փոփոխության ...

02-04-2020
Տոկիոյի օլիմպիադան վերջնականապես վտանգված է
Համաճարակի պայմաններում, երբ թվում է մարդկությունը ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +3... +5
ցերեկը +15... +17

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO