Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

29.05.2020
ՄՇԱԿՈՒՅԹ


Բանականության սահմանից այն կողմ

Կամ՝ երբ մշակույթն անգամ իր բարձրությամբ ու անաղարտությամբ ի զորու չէր զսպելու բարբարոսական կիրքը

ԴԱՆԻԵԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ (Դանիել Չպուգքյարյան). բանաստեղծ (ծնվել է 20 ապրիլի 1884 թ. Սեբաստիայի վիլայեթում, սպանվել է 26 օգոստոսի 1915 թ.՝ Չանղըրից Այաշ տանող աքսորի ճանապարհին)։

Չափազանց թախծալի նոտաներ են հնչում Վահրամ Փափազյանի հիշողության ստեղնաշարում Դանիել Վարուժանի մասին, նախ, որ նրա դասակից ու մտերիմ ընկերն էր, եւ հետո՝ պաշտպանը, որ թեեւ փոքր էր նրանից տարիքով, սակայն առավել համարձակ՝ դեռահասների չար կատակները զսպելու եւ թեւի տակ առնելու այնպիսի պարկեշտ ու հեզ արարածի, ինչպիսին բանաստեղծական ռոմանտիզով աշխարհին նայող Վարուժանն էր։ Իրենից մեծ ընկերոջ հանդեպ պատասխանատվության զգացումը եղբայրական գորովանքով էր լցրել սիրտը, որ, տարիների հեռվից նրան հիշելիս, արցունքախառն քողով էր տեսնում անցյալի տխուր ու անմխիթար օրերը, որոնց համար ժամանակն այնպես էլ ի զորու չեղավ դառնալ ամոքիչ սպեղանի, այլ հիշողությամբ անընդհատ քանդեց առանց այն էլ չփակվող անարդար ու դաժան կորստյան վերքը՝ անզորությամբ լցնելով սիրառատ հոգին։ «Եվ այսօր Վարուժանին հիշելիս,— գրում է Փափազյանը դառնորեն,–չնայած տարաժամ եղանակին, որ հեռուներից փչող հողմածեծ ողբով ծեծում է պատուհանիս փեղկերը, չնայած ուղեղիս անհնար խոնջանքին, տեսնում եմ վաղեմի բարեկամիս Պերա Սաքըզ—Աղաջի նախակրթարանում, ինձ հետ ուս ընդ ուս, նեղ նստարանի ու գրասեղանի արանքում ճմլված, ցրտից կապտած աղազուն մատների վրա շնչելով, Գարեգին վարժապետի դասը լսելիս։
Օ՜, ի՜նչ խեղճ մի տղեկ էր։ Ինչպիսի՜ համակերպող ժպիտով ենթարկվում էր նա չար աշակերտների խուժանավայել կատակներին։ Ինչպիսի՜ անսպառ ծաղրանքի նյութ էր դեռեւս իր բոժոժի մեջ եւ դեռ անթեւ, վաղվա ոսկեթրթուր այդ ոգին մեծ ու փոքր անողորմ սինլքորների հեգնանքին, եւ ինչպես պաշտպանություն էր փնտրում եւ գտնում այդ՝ իմ թիկունքում, որ թեեւ տարիքով փոքր իրենից, պատիվը ունեի, սակայն, վատթարագույնը լինել այդ ստահակներից»։ Պատկանելով սոցիալական տարբեր խավերի եւ, ինչպես Փափազյանն է իր մասին ասում՝ փոքրուց երես առած լինելով, կարողանում է դիմադրել այդ անհոգի ամբոխին եւ իր պաշտպանության տակ առնել, գուցե եւ աղքատությունից խեղճացած, մեծ մտածողին, միաժամանակ իրեն դասելով այդ ստահակների շարքին, քանզի այլ կերպ անհնար էր դրանց դիմադրել, անհնար էր լինել վարուժանական բնույթի եւ հաղթահարել տմարդի գազանաբնույթը, որ մինչեւ վերջ էլ անհաղթելի մնաց բանաստեղծի համար, «միշտ զրկված իր շուրջն ապրված կյանքի սեղանին կոչնական լինելու հնարավորությունից»։
Չափազանց նուրբ ու պատկերավոր է Փափազյանը ներկայացնում ընկերոջ կարեկցանքի արժանի վիճակը, մարդ, ով ծաղրուծանակի, մաքառումի դիմաց սոսկ հոգու հրդեհներն է նվիրաբերում ամենքին, քանզի այլ բան չունի պատասխանի համար, քան ներաշխարհի հավերժ բոցկլտացող կենսալի կայծերը. «Օ՜, աչքերիս դիմացն է իմ դասակից ընկերը, երբ նա փորձում էր մաքառել՝ պահպանելու համար գոնե խաբկանքը մի դիրքի, այդ ինքնաբավ ու շողշողուն միջավայրում՝ Պերայում, երբ իր պատրաստի, էժան ու նեղ զգեստի մեջ ճմլված,—ինչպես Սաքըզ—Աղաջի դպրոցում ճմլվում էր նստարանի ու գրասեղանի արանքում, հին կոշիկի կապիչների նման իր սեւ ու նվազ բեղերը ոլորելիս, ողբերգականորեն ծիծաղելի հարատեւությամբ, փորձեց այդ հեղհեղուկ ու գեղեցկամերժ համայնքին հաղորդել կայծեր իր ներքին հրդեհից»։
Կյանքում ճնշված ու ամեն բարիքներից կարոտ բանաստեղծը, սակայն, չափազանց, նույնիսկ անպատկերացնելի համարձակ էր իր ստեղծագործություններում։ Բավական է հիշել 1895—96 թթ. Օսմանյան կայսրության վայրագ ջարդերի մասին նրա գրած «Ջարդը» պոեմը, ուր լեզուն, ասես, պոկվում է տեղից ու սրի շեղբից էլ սուր կտրում անողոք դաստակը իրականության.
Հրամա՜նը, օ՜ն։ Քարոզին մէջ Պիլալի
Կը ցըցէ Ոխն ահա ցուլի եղջիւրներ.
Մըզկիթներու բակերուն մէջ ժիրաժիր,
Մահակներն ա'լ կը յըղկըւին, կը հիւսուին
Խարազանները թունաւոր օձերով.
Եաթաղաններն հատու են.
Եւ Ալիսի ու Ճորոխի, Եփրատի
Ափունքներուն վրայ դահիճները կըկզած
Կը յեսանեն կայծքարերով կացիններն.
Հրամա՜նը, օ՜ն։ Ա'լ բաւական է մեծցաւ
Արծիւներու համբոյրով
Թորգոմ վիշապն օրոցքին մէջ Մասիսի,
Եւ բաւական է՝ որ իր վեհ գոռումով՝
Սան—Ստեֆանի եւ Պեռլինի հողին վրայ՝
Թըմրած սըրտերն համակրութեան խըթանեց,
Եւ վէրքերն իր կորիւններուն շըղթայուած
Թըւեց թըւովն աստղերուն։
Արդ կը տեսնէ՞ք ճիրաններն իր լուսաբուխ
Որոնց խըրած տեղերն հերձ
Կը ճեղքըւին արշալոյսներ, արեւներ.
Նոճիներուն մէջ Վոսփորի կը լըսէ՞ք
Սեւ մրըրկումները վիթխարի իր պոչին…
Հրամա՜նը, օ՜ն։
Օր մը սեւ.
(Այն օրն աստղերը ամբողջ թոյն կաթեցին.
Եւ բուրեցին ոսկրի հոտ
Վարդերն ամէն հովիտներու) — օր մը սեւ,
Եըլտըզ—Քեօշկի անկիւններուն մէջ սընած՝
Սուլթանական գանկէ դուրս,
Որջին բերանը լըրտեսող գայլի պէս
Այդ սեւ հրամանը պոռթկա՜ց…

Եթե Վարուժանը համարձակվում էր գրել այդ մասին ու բողոքել գրչի ուժով, ապա քսանամյա Փափազյանն էլ համարձակվում է Շիշլիի գերեզմանատանը՝ 1908 թ., արտասանել բանաստեղծ ընկերոջ երկինք հառնող ցասումնալի բողոքը՝ «Ջարդը» պոեմը, ինչը կարելի է համարել սկիզբը նրա դերասանական ուղու։
Ո՛չ կյանքի ու սիրո, գեղեցկության ու աշխատանքի, ո՛չ էլ ցասումնալի բողոքի ձայները չէին հասնում օսմանյան իշխանությունների արյունից արբեցած քիմքին, այն իշխանությունների, ում տիրապետության տակ տարբեր ազգությունների ու ժողովուրդների մշակույթն էր ծաղկում, մշակույթ, որ իր բարձրությամբ ու անաղարտությամբ անգամ ի զորու չէր զսպել բարբարոսական կիրքը, որ դրսեւորում էր թուրքական կառավարությունը՝ առանց որեւէ հիմքի ու պատճառաբանության, պարբերաբար ջարդերի, տանջանքների ու կտտանքների ենթարկելով անմեղ մարդկանց, մարդիկ, ում միակ մեղքը, թերեւս, թուրք չլինելն էր։
Այդ «մեղավորների» մեջ էր եւ Սիամանթոն՝ հեղինակը «Կարմիր լուրեր բարեկամես» շարքի, որը Դանիել Վարուժանն անվանել է «տաղանդավոր ոճրերգություն»...
Էլեոնորա ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ

08-04-2020





28-05-2020
Պատմության անիվի հետպտույտը
Եթե ստեղծվեր Միացյալ անկախ Հայաստանը…

1918-20 թթ. ընթացքում ...


28-05-2020
Արտոնյալ վարկեր՝ 25 տոկոս դրամաշնորհով
Հաստատվեց համավարակի տնտեսական հետեւանքների չեզոքացման հերթական միջոցառումը

Գործադիրը ...


28-05-2020
Հայաստանում հաստատվել է COVID-19-ի 442 նոր դեպք, առողջացել է ևս 32 պացիենտ
Հայաստանում մայիսի 28-ի, ժամը 11:00-ի դրությամբ հաստատվել է կորոնավիրուսային ...


28-05-2020
Մեր ազատությունը Քրիստոսով է
Պատմության ողջ ընթացքում մարդիկ ձգտել են ազատության։ Շատերն են ...


28-05-2020
Հայոց պատմության սպիտակ էջերից
Ռուսների մասնակցությունը 1918 թվականի մայիսյան հերոսամարտերին

Հայ ժողովրդի ...


28-05-2020
Դղյակների գույքահարկն ավելանալու է
Հավանություն տրվեց հարկային օրենսգրքի փոփոխություններին

Կառավարությունը երեկվա նիստում ...


28-05-2020
Լռությունը նույնպես հաղորդակցության ձեւ է
Միայն լռելով կարելի է վերագտնել խոսքի արժեքը

Լռությունը ...



28-05-2020
Տիկնիկային թատրոն-85
Ճանապարհ դեպի մանկություն


28-05-2020
Արցախյան ազատամարտի հերոսներից մեկը
Արցախյան գոյամարտը շատ հերոսներ ծնեց։ Նրանց մի մասն ...

28-05-2020
Հրշեջ նոր մեքենա Կովսականի ՀՓՋ-ին
Մոտ օրերս Քաշաթաղի շրջանի հարավային ...

28-05-2020
Հրանտ Մելքումյանը ճանաչվեց երկրորդը
Հայ շախմատիստները շարունակում են հաջողություններ ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +15... +17
ցերեկը +29... +31

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO