Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

15.05.2021
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ


Հերբերտ Սպենսերը՝ պետական կառավարման մասին

Սոցիոլոգիայի հիմնադիրներից մեկը՝ անգլիացի հոգեբան, փիլիսոփա, բարոյագետ Հերբերտ Սպենսերը (1820–1903) ոչ միայն տեսական ծավալուն ժառանգություն է թողել, այլեւ եղել է, փաստորեն, վերջին հանրագիտակ մտածողներից մեկը: Չստանալով հիմնավոր կրթություն՝ Սպենսերը, այդուհանդերձ, համառ ու հետեւողական ինքնակրթությամբ դարձել է ժամանակաշրջանի ամենակիրթ եւ խորագիտակ անձանցից մեկը, կարողացել է ամփոփել եվրոպական գիտության նախորդ տասնամյակների զարգացումը, ձեւակերպել է մի շարք գիտաճյուղերի հասկացական հիմքը եւ հարացույցները. պերճախոս է այս առումով նրա գրքերի երկար շարանի հիմնաբառը՝ «հիմունքներ»՝ կենսաբանության, հոգեբա-նության, սոցիոլոգիայի, բարոյագիտության: Պատահական չէ, որ 1927 թ. ամերիկա-ցի սոցիոլոգների շրջանում անցկացված հարցմամբ Սպենսերը ճանաչվել է ամենակարկառուն եվրոպական սոցիոլոգը:
Սպենսերի հիմնագաղափարը էվոլյուցիան է, որը նա մեկնաբանում է որպես որեւէ համակարգի ներսում տարբերակման եւ համախմբման միասնական երեւույթ-ների փոխազդեցություն, ինչը հանգեցնում է համակարգի տարրերի ավելացմանը եւ կառուցվածքի բարդացմանը: Ինչպես գիտենք, էվոլյուցիայի ուսմունքի հեղինակը Չարլզ Դարվինն է, որը փորձառական վիթխարի նյութի վերլուծությամբ բացահայտեց կենդանիների տեսակների ծագման եւ փոփոխության ընդոծին օրինաչափությունները: Բայց նույն Դարվինը մի առիթով խոստովանել է, որ էվոլյուցիայի հայեցակարգային մշակման առումով Սպենսերն իրեն յոթ տարով կանխել է: Սա հարկավոր էր ասել, քանի որ, անգլիացի սոցիոլոգի հայացքները տեղին բնորոշելով որպես «սոցիալ-դարվինիզմ», ոմանք այն տպավորությունն են ստեղծում, թե իբր Սպենսերը լոկ տարածել է դարվինիզմը հանրային կյանքի օրինաչափությունների վրա:
Նման մի վերապահում է հարկավոր նաեւ Սպենսերի հայացքների մեկ այլ բնու-թագրման առիթով. իհարկե, նա արդարացի է համարվում սոցիոլոգիայում «օրգանա-կան դպրոցի» հիմնադիրը: Բայց, վերստին դիտելով հասարակությունը որպես օրգա-նական ամբողջություն, Սպենսերը մշտապես հիշեցնում է օրգանիզմի եւ հասարա-կության որակական տարբերությունները: Մասնավորապես, եթե օրգանիզմի մեջ մասերը ենթարկված են ամբողջին, ապա հասարակության մեջ ամբողջն է ենթարկված մասերին: Այսինքն՝ մարդիկ միավորվում են, դառնում հասարակություն, ստեղծում պետություն, որը կոչված է այդ նույն մարդկանց կենսական շահերը պաշտպանելու, ապահովելու նրանց ազատ կեցությունը եւ արդյունավետ գործունեությունը:
Ազատականության դիրքերից էլ Հերբերտ Սպենսերը քննարկում է պետական կառավարման հիմնախնդիրները՝ խուսափելով ծայրահեղություններից. մեկը պե-տության դերակատարման իսպառ մերժման անիշխանական մոտեցումն է, մյուսը՝ սոցիալիստական պետությանը բնորոշ «զորանոցային» կառավարումը: Նրա դավանած յուրատեսակ «ոսկի միջինի» ուղղորդող սկզբունքն է՝ «Լավագույնն է այն կառավարությունը, որը քիչ է կառավարում» (The government is best, which governs least): Իսկ այդ «քիչը» պայմանավորված է այն տրամաբանությամբ, ըստ որի պետական կառավարումը ոչ թե ինքնաբավ իշխանության գործադրում է, այլ հանրությանը մատուցվող ծառայության տեսակ՝ ի նպաստ քաղաքացիների ապահով կեցության եւ ազատ գործունեության: Այդ հիմքով էլ Սպենսերը ձեւակերպել է իր հիմնական՝ «հավասար ազատության օրենքը». «Ամեն ոք պետք է օգտվի սեփական գործու-նեության արդյունքներից եւ պետք է չխանգարի մյուսներին օգտվելու իրենց գործու-նեության արդյունքներից»:
Առհասարակ, մարդկանց համակեցության առաջացումը եւ պետության կարգա-վորիչ դերակատարումը Սպենսերը բացատրում է օբյեկտիվ անհրաժեշտությամբ. «Մարդիկ կարող էին համախմբվել առավել սերտ համատեղ կյանքի համար՝ նկատի ունենալով երեք նպատակ: Նախ՝ հանուն ընկերային հարաբերությունների, քանզի հանրային կեցությունը մարդու բնույթի հիմնական բնութագրերից մեկն է, երկրորդ՝ թշնամիների դեմ ընդհանուր պայքարի համար, երրորդ՝ կենսական միջոցների ավելի հաջող հայթայթման համար: Հանրային համակեցությունը մեծավ մասամբ ծառայում է երեք դրդապատճառների բավարարմանը, թեպետ ոչ միայն տեսականորեն, այլեւ փաստացի հնարավոր է նշել դրանցից որեւէ մեկի գերակշռության օրինակներ»:
Այդ գործառույթները հասարակությունն իրագործում է պետության միջոցով, ստեղծելով օրենսդրական հիմքեր, գործադրելով հանրային կյանքի կառավարման իրավական եւ բարոյական լծակներ: Համակեցության բնականոն գործառության ա-պահովումը ենթադրում է որոշակի կանոնների սահմանում. «Հասարակությունը ան-հատներին պետք է ամենից առաջ որպես պաշտպանություն արտաքին թշնամի-ներից, ինչն էլ իրավունք է ընձեռում հասարակությանը իր անդամների առջեւ դնելու որոշակի սահմանափակումներ, որոնք անհրաժեշտ են այդ պաշտպանությունը հաջողությամբ իրականացնելու համար: Այնուհետեւ, հասարակությունն իր անդամներին պաշտպանում է մեկը մյուսի ոտնձգություններից, ընդ որում ակնհայտ է, որ այն արգելքները, որ նա իրավունք ունի դնելու իր անդամների առջեւ, չեն կարող լինել ավելին, քան հարկավոր է այդ ոտնձգությունները կանխելու համար»:
Այս վերջին հանգամանքը չհասկանալը կամ անտեսելը հղի է կառավարչական լուրջ սխալներով, երբ պետական հաստատությունները կամա թե ակամա խախտում են համակեցության գոյության բուն տրամաբանությունը. «Միջակ սահմանադիրը եր-բեք չի հասկանա քաղաքացիների ազատ նախաձեռնողականության ամբողջ հզորու-թյունը, եւ, ընդհակառակը, նա մշտապես հակված է լինելու կառավարչական չափա-զանց միջամտության: Մինչդեռ, եթե մենք տեսնենք, թե ինչ կերպ է երկրագնդի մակե-րեւույթը մաքրվել եւ դարձել արգասաբեր, ինչ կերպ են աճել քաղաքները, ինչ կերպ է ծագել եւ զարգացել արդյունաբերությունը, ինչ կերպ են առաջադիմել արվեստները, ինչ կերպ է կուտակվել գիտելիքը, ինչ կերպ է ստեղծվել գրականությունը եւ այլն, ա-պա մենք ամենուր կհայտնաբերենք, որ այս ամենը ստեղծվել է անհատական նախա-ձեռնության ճանապարհով, իսկ կառավարության միջամտությունը ոչ միայն այստեղ ոչ մի օգուտ չի տվել, այլեւ նույնիսկ վնասակար է եղել»:
Քաղաքացիների ազատ նախաձեռնողականությունը չի կարելի հակադրել պե-տական հաստատությունների վարչական գործունեությանը, եթե ճիշտ հասկացվի կողմերի շահերի որոշակի ընդհանրությունը. «Արդ, եթե մենք նույնիսկ ուշադրություն չդարձնենք այն ընդհանուր բարոյական սկզբունքներին, որոնք պահանջում են կա-ռավարչական միջամտության սահմանափակում, այդուհանդերձ կտեսնենք, որ միեւնույն բանն են պահանջում եւ խելամտորեն հասկացված պետության պահանջ-մունքները»:
Պնդելով սա՝ Սպենսերը մոտենում է «հանրային կառավարման» եւ «պետական կառավարման» որակական տարբերության ըմբռնմանը. «Պետության ամենակուլ գործունեությունը հասարակության ցածր վիճակի հատկանիշն է. դեպի բարձր վիճա-կի առաջընթացը կատարվում է մասնավոր անձանց պետության որոշ գործառույթնե-րի փոխանցման ճանապարհով»: Եվ, իրոք, ըստ ժամանակակից հայեցակարգի՝ հան-րային կառավարումը ներառում է ինչպես պետական կառավարումը՝ որպես հանրայ-նորեն նշանակալից բոլոր երեւույթների համապարտադիր իրավական կարգավորում, այնպես էլ քաղաքացիների եւ նրանց միավորումների ինքնակամ գործունեությունը՝ ուղղված պետության որոշ գործառույթների իրականացմանը:
«Կառավարչական միջամտության սահմանափակման օգտին» սպենսերյան փաստարկներից մեկն էլ վերաբերում է պետությունից քաղաքացիների բարոյահո-գեբանական կախվածության այն տեսակին, երբ պետությունն ընկալվում է որպես յուրատեսակ «մեծ հայր», որը պարտավոր է հոգալ ամեն ինչի եւ ամեն մեկի մասին: Գրականության մեջ սա ստացել է «էտատիզմ» անվանումը (ֆրանսերեն «պետու-թյուն» բառից): Դրա վտանգի մասին էլ հենց նախազգուշացնում է Սպենսերը. «Կա-ռավարչական խնամակալության մյուս վատ հետեւանքն է լինում քաղաքացիների մեջ անգործունյա հնազանդության ձեւավորումը, ուրիշների կանխագծումների ան-գործունյա յուրացումը»:
Իսկ չէ՞ որ էտատիզմի «մեդալի մյուս երեսը» պետության անունից հանդես ե-կողների անքննադատ ինքնավստահությունն է, թե իբր շնորհիվ իշխանական բարձր դիրք զբաղեցնելու իրենք շարքային քաղաքացիներից ավելի լավ են հասկանում ոչ միայն համահանրային կառավարման, այլեւ անհատների կեցության խնդիրները: Իշ-խանական լծակների առկայությունը, հատկապես քաղաքացիական թերզարգացած հասարակության եւ թույլ ընդդիմության պայմաններում, իշխողների մեջ գոյացնում է ամենագիտության եւ ամենազորության պատրանք: Սրա ամենավնասակար հե-տեւանքներից է հանրությանը միօրինակ ապրելակերպ պարտադրելու ձգտումը, մի բան, որ տեսել ենք պետական կառավարման սոցիալիստական մոդելներում: Եվ այս մտայնությունը բնավ էլ միայն անցյալ չէ, այլ նաեւ մոտալուտ ապագա, քանի որ ժա-մանակակից տեխնոլոգիական հնարավորությունները ընդլայնել են իշխող վերնա-խավի (ոչ միայն պետական հաստատությունների, այլեւ վերպետական եւ արտապե-տական կառույցների) հնարավորությունները՝ լիածավալ եւ անմնացորդ կերպով կառավարելու շարքային մարդկանց մտածելակերպն ու ապրելակերպը:
Այսօր մարդկանց ազատության իրական սպառնալիք դարձող այս երեւույթի մասին է Հերբերտ Սպենսերի գրառումը. «Եթե մեզ ասեն, թե կառավարությունը մաս-նավոր անձանցից ավելի լավ կարող է վճռել, թե ինչ է հարկավոր կյանքի ներդաշնակ զարգացման համար եւ դրան համապատասխան կարող է կառավարել անհատների գործողությունները եւ նրանց բնավորության զարգացումը, ապա մենք կպատասխա-նենք, որ նմանօրինակ կառավարչական կարգավորումն անխուսափելիորեն ունենա-լու է ամենավնասակար հետեւանքները: Անկախ նրանից, թե քաղաքացու ինչպիսի ի-դեալով է կողմնորոշվում կառավարությունը, քաղաքացիների կառավարչական դաս-տիարակությունը լինելու է միակերպ, իսկ բոլորին միակերպ ձեւավորելու ձգտումը չի կարող չլինել վնասակար: Պատմությունը վկայում է, որ բնավորությունների բազմազանությունը առաջադիմության գլխավոր պայմաններից մեկն է»:
Վերջինս տեսական եւ սոցիալ-քաղաքական կարեւոր դրույթ է. պատահական չէ, որ ժամանակակից գլոբալիստները ձգտում են ոչ միայն անհատների, այլեւ ազգերի եւ ժողովուրդների մշակութային բազմազանության վերացմանը, ինքնության համա-հարթեցմանը. ուշադրություն դարձնենք, որ ներկայիս հակաուտոպիաների հեղինակները մարդկությանը նախազգուշացնում են հատկապես նման վտանգի մասին:
Սպենսերը ձևակերպել է մի հարց, որը կարող ենք հասցեագրել գլոբալացման գաղափարախոսներին՝ հնարավո՞ր է միթե ստեղծել մարդու կյանքի իմաստի մեկնա-բանության միասնական մոդել եւ դարձնել համապետական (առավել եւս համամոլո-րակային) կառավարման ստանդարտ: Իհարկե, անհատական եւ հանրային կյանքում անցյալի փորձը եւ համոզմունքները էական դեր են խաղում, բայց դարձնել դրանք պարտադիր վարքականոն, նշանակում է հակառակվել զարգացման անկասելի եւ հարափոփոխ ընթացքին: Այս փաստարկից էլ բխում է անգլիացի սոցիոլոգի նրբա-միտ դիտարկումը. «Ամեն ոք, ով իրեն իրավունք է վերապահում ապագա սերունդ-ներին պարտադրել սեփական համոզմունքները, չի համաձայնի, այդուհանդերձ, իր համար պարտադիր դարձնել անցյալ ժամանակի իդեալներին ենթարկվելը»:
Ամփոփիչ փաստարկը պետական կառավարման եւ քաղաքացիների ազատա-կամ գործունեության հարաբերակցության անհրաժեշտությունն է. «Վերջապես, կա-ռավարչական խնամակալության կողմնակիցները մոռանում են, որ մարդը, մյուս էակների պես, բնական ձգտում ունի հարմարվելու շրջակա միջավայրի պահանջնե-րին, հետեւաբար, կյանքի պահանջների եւ նրա բնավորության միջեւ լավագույն հա-մապատասխանությունը կձեւավորվի նրա ինքնակամ գործունեության ճանապար-հով»:
Արդ, մարդկանց համակեցության բնականոն կազմակերպման մեջ անխուսա-փելի է հարկադրանքը, բայց նույնքան կարեւոր է պետական կառավարման սահման-ների գիտակցումը՝ ելնելով մարդկանց ինքնակամ գործունեության ապահովման գերադաս հրամայականից. սա՛ է, թերեւս, Հերբերտ Սպենսերի գլխավոր պատգամը:

Վալերի ՄԻՐԶՈՅԱՆ
Փ.գ.դ., պրոֆեսոր

13-01-2021





04-05-2021
Երբ ազատ վաճառվում են գոնե մեկ անգամ չձվադրած մանրաձկներ
Մինչդեռ նախկին եւ լրամշակված կարգը հստակ սահմանումներ է դնում


04-05-2021
Հնարավոր լուծումները չեն ուշանա
Օրերս ՀՀ-ում Արցախի Հանրապետության օպերատիվ շտաբում ԱՀ կրթության, գիտության, ...


04-05-2021
Լուծումներ գտնելն օրվա հրամայական է
Յուրաքանչյուրս պարտավոր է պահպանել համակեցության կանոնները

Ժամանակակից հանրային ...


04-05-2021
Առճակատումը շարունակվում է
Եվրամիությունը սպառնում է նոր պատժամիջոցներով

Եվրամիությունը վճռականորեն դատապարտել ...


04-05-2021
Ժամանակի գիր՝ պատմության պարագծին
Ժողովուրդներ կան, որոնց պատմությունը, ասես, ինքնին տոն է, ինչպես ...


04-05-2021
«Գթության խոհանոց»
Երեւանի Զեյթուն թաղամասում գործող «Հուսո տուն» բարեգործական կենտրոնում արդեն ...


04-05-2021
Կոմիտասի ամենասիրելի աշակերտը
Հայ երգարվեստի նվիրյալն եւ երախտավորը

«Ես, որ եվրոպական ...



04-05-2021
Ժողովրդի իշխանությունը պետք է մնա անսասան
ՀՀ վարչապետի պաշտոնակատար Նիկոլ Փաշինյանը ...

04-05-2021
ԱԺ-ն Նիկոլ Փաշինյանին չընտրեց վարչապետի պաշտոնում
Ազգային ժողովում կայացած քվեարկության արդյունքում ...

04-05-2021
Համոզված ենք, որ վերականգնելու ենք Արցախի անկախությունը
Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի նախագահ ...

04-05-2021
Մխիթարյանը «միակ դրական կետն էր ձանձրալի թիմում»
«Ռոման» Ա սերիայի հերթական տուրում հյուրընկալվելիս ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը -1... +1
ցերեկը +1... +4

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO