Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

22.11.2019
ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ


Հայաստանն ու բամբակի մշակումը. օգո՞ւտ, թե՞ անհեռատես շռայլություն

Մոտ կես դար հետո կրկին աճեցնում ենք այս բույսը

1966-70-ականներին Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարները կարողացան Մոսկվային համոզել՝ Հայաստանի մասով չեղարկելու բամբակի պլանը։ Հետխորհրդային Հայաստանում կրկին խոսվեց բամբակ աճեցնելու մասին՝ 2010թ. հետո։ Ավելի ստույգ՝ 2013թ. Բաղրամյան գյուղից ոչ հեռու՝ «Տերաս դը Արմենիա»—ի գյուղատնտեսական հողերում (20 հա մակերես) արդեն երկրորդ անգամ բամբակ ցանելու մասին խոսվում էր։ Եվ այդ գործով զբաղվող ընկերության ղեկավարն ասում էր, որ դա (բամբակի աճեցումը) «ավելի շուտ ոգեւորվածության, ոչ թե բիզնես—պլանի հետեւանք է»։ Իսկ բիզնես—պլանի հետեւանք չէ, որովհետեւ (ընկերության տնօրենի խոսքերով) մեծ մակերեսով չեն էլ կարող ցանել, բամբակին ջուր եւ ջերմություն է անհրաժեշտ։ Այսինքն՝ միայն Արարատյան դաշտավայրում է կարելի ցանել։ Իսկ այնտեղ էլ լավ հողատարածքները զբաղեցված են։ Ու պարզապես ցանկանում են փորձել, թե ինչ դուրս կգա։
2018թ. արդեն հայտարարվեց, որ Արմավիրի մարզում մեկնարկել է բամբակի մշակման ու վերամշակման ծրագիրը։
Փաստորեն, համարյա կես դար հետո Հայաստանում վերսկսվում է բամբակի մշակությունը։ Ինչ ընթացք այն կունենա, արդարացվա՞ծ է արդյոք դրա մշակումը Արարատյան դաշտավայրում, թե՞ ոչ, փորձել եմ հասկանալ տարբեր մասնագետների լսելով, խորհրդային տարիների արխիվները քրքրելով, միջազգային փորձն ուսումնասիրելով։
Այս հարցերի պատասխանը ստանալու համար պետք է հասկանանք՝ ինչ թուփ է սա, ինչ արդյունավետությամբ եւ օգտակարությամբ, ինչ լավ ու վատ կողմեր ունի դրա մշակումը եւն։

Բազմօգուտ թուփը

35 տեսակով հայտնի այս թուփը արժեքավոր տեխնիկական, թելատու, ձիթատու եւ մեղրատու բույս է (պարբերաբար ներկայացնում են Հայաստանում երբեւէ մշակված արժեքավոր բույսերը՝ համապատկերում քննարկելով դրա հեռանկարները մեզ համար)։ Մշակովի տեսակներից ամենաարժեքավորը եւ տարածվածը 3—ն են. սովորական կամ մեքսիկական բամբակենին տալիս է բամբակի համաշխարհային հումքի 70 տոկոսը։ Այս բամբակենին մշակվում է ԱՄՆ—ում, Մեքսիկայում, Բրազիլիայում, Արգենտինայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Աֆրիկայի եւ Ավստրալիայի որոշ շրջաններում։ Կա նաեւ պերուական բամբակենի, որ եգիպտական եւ խորհրդային նրբաթել բամբակենին է, որից ստացվում է երկարությամբ, բարակությամբ ու ամրությամբ լավագույն թելը։ Մշակվում է Եգիպտոսում, Սուդանում, Բրազիլիայում, Պերուում։ Հնդկաչինական բամբակենին էլ մշակվում է Հնդկաստանում, Պակիստանում, Չինաստանում, միջինասիական պետություններում, Ադրբեջանում։ Հայաստանում բամբակենին մշակվել է մինչեւ 1966թ.։
Ջերմություն, լույս, արգավանդ հող ու խոնավություն սիրող այս բույսը ընդհանրապես (Հայաստանի պարագան դեռ չենք քննարկում) բազմօգտակար է. նախ՝ բամբակից պատրաստում են պլաստմասսա, թաղանթանյութ, լուսանկարչական ժապավեն, թուղթ, հետո՝ բամբակենու սերմերից քամում են ձեթ, որն օգտագործում են պահածոների արդյունաբերության, մարգարինի եւ օճառի արտադրության մեջ։ Ձեթը քամելուց հետո մնացած քուսպը խտացրած անասնակեր է՝ մինչեւ 40 տոկոս սպիտակուց պարունակող։ Ձեթը քամելու ընթացքում էլի մնացորդներ են մնում։ Դրանցից էլ անջատում են հանքաձյութ։ Սա էլ, գիտենք, օգտագործում ենք ջերմակայուն լաքեր պատաստելու ու ճանապարհային ամուր ծածկույթների համար։ Ի դեպ, սերմերի կեղեւն էլ է կիրառվում էթիլ ու մեթիլ սպիրտների արտադրության համար։ Վառելանյութ ու շինանյութ է համարվում ցողունը, տերեւներից էլ կիտրոնաթթու եւ խնձորաթթու են արտադրում։
Եթե այս ամբողջը հասկանանք թվային պատկերով, ապա 1 տ բամբակի հումքից ստացվում է 290—400 կգ բամբակաթել (դրանից կարելի է պատրաստել 3 հազար մ գործվածք) եւ 500—700 կգ սերմ։ Իսկ 1 տ սերմից ստացվում է 170—190 կգ ձեթ, 400—420 կգ քուսպ, 300—400 կգ բամբակակեղ, 30 կգ բամբակի աղվամազ։
Դեռ մ.թ.ա. Հնդկաստանի, Չինաստանի, Իրանի, Միջին Ասիայի, Պերուի, Մեքսիկայի այժմյան տարածքում հռչակված բամբակագործությունը Եվրոպա 10—11—րդ դարերում է հասել։ ՍՍՀՄ բամբակագործական շրջաններն են եղել միջինասիական հանրապետություններն ու Ադրբեջանական ՍՍՀ—ն։ ՍՍՀՄ—ում 1972թ. բամբակենու ցանքատարածությունը եղել է 2 մլն 770 հազ. հա, համախառն բերքը՝ 7,1 մլն տ, մեկ հա միջին բերքատվությունը՝ 25,6 ց։ ՍՍՀՄ—ում բամբակենու մշակության հիմնական աշխատանքները մեքենայացված են եղել։

Այդ թփի հետ ծանոթությունը

Գանք Հայաստանի ու բամբակի «ծանոթությանը»։ Ըստ գիտական աղբյուրների՝ Հայաստանում հնագույն բնակավայրերի (Շենգավիթ, Լճաշեն, Մեծամոր, ուրարտական քաղաք ամրոցներ) պեղումներից բամբակե գործվածքներ չեն հայտնաբերվել։ Այսպես, ուրարտական Թեյշեբանի ամրոցի պեղումներից գտնված ածխացած գործվածքներն առանց բացառության պատրաստված են բրդից կամ բուսական այլ թելերից, բայց ոչ բամբակից։ Սակայն դա դեռ չի ապացուցում, որ Հայաստանի տարածքում հնում բամբակե գործվածքներ չեն եղել։ Բանն այն է, որ ի տարբերություն բրդյա եւ մյուս գործվածքների, բամբակե գործվածքները հողում ամենեւին չեն պահպանվում, քայքայվում ու ոչնչանում են։ Պահպանված գրավոր աղբյուրը 7—րդ դարին է վերաբերում։ Որ Փայտակարանում մշակվել է բամբակենի, Անանիա Շիրակացին է վկայում։ Վկայություններ ունեն Մխիթար Գոշը, Մովսես Կաղանկատվացին եւ ուրիշներ։ 10—13—րդ դարերում հայերեն ձեռագրերի կազմերի տակ բամբակե գործվածքներ կան փակցված։ Արձանագրություններում եւ տարբեր աղբյուրներում պահպանվել են հիշատակություններ նաեւ բամբակե գործվածքների պատրաստման եղանակների վերաբերյալ։ Անիի Երազահանում մյուս արհեստավորների, մասնավորապես «Բամբակածախի» կողքին հիշատակվում է նաեւ «Գզողի» արհեստը (սխալ գրչությամբ նշված է «Գող»)։ Բամբակը գզել են գզրարի աղեղով, մանել իլիկներով, որոնց քարե, կավե, ոսկրե գլուխներ մեծ քանակությամբ գտնվել են Անիի, Դվինի, Գառնիի պեղումների ժամանակ։
19—րդ դարի 2—րդ կեսից սկսած Հայաստանում ավելացավ բամբակի արտադրությունը։ 1870թ. Հայաստանում արտադրվել է 14 հազ. 720 ց բամբակ։ 1913թ. Հայաստանում բամբակենու ցանքատարածությունը 15.3 հազ. հա էր։ Հետո տուժեց (1—ին աշխարհամարտի տարիներին) եւ 1919թ. հասավ 600 հա—ի։ Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո կրկին վերականգնվեց։ 1932թ. 27.4 հազ. հա ցանքատարածություն ունեինք։ Հետո, մինչեւ 1956թ. այն տատանվեց 16—18 հազ. հա—ի սահմաններում։ Դրանից հետո աստիճանաբար կրճատվեց։ 1969—ից բամբակենի այլեւս չէր մշակվում։
Տեղեկացնենք, որ բամբակ աճեցնելուց զատ նաեւ բամբակազտիչ արդյունաբերություն ենք ունեցել։ Տվյալները վկայում են (Հ. Պողոսյան), որ Հայաստանում փոքր հզորությամբ բամբակազտիչ մասնավոր գործարաններ եղել են մինչեւ սովետական կարգերի հաստատումը։ Սովետական Հայաստանի կառավարությունը ազգայնացրեց դրանք եւ 1922—ին ՀՍՍՀ Հողժողկոմատին կից կազմակերպեց «Հայբամբակկոմը», որը 1923—ին վերակազմվեց «Գրախտի»։ 1924թ. Երեւանում գործարկվեց առաջին մեքենայացված բամբակազտիչը՝ տարեկան 1200 փութ զտված բամբակի հզորությամբ, եւ հիմնադրվեց 2—րդ բամբակազտիչ գործարանը։ 1925թ. Թուրքմենիայից ստացված սարքավորումներով գործարկվեց Հոկտեմբերյանի (Սարդարապատի) բամբակազտիչը (ՀՍՍՀ 3 բամբակազտիչ գործարանների ընդհանուր հզորությունը տարեկան հասցվեց 52 հազ փթի)։ 1923թ. կազմակերպվեց ռուս—հայկական բամբակամշակող ընկերություն, որի ձեռնարկած միջոցառումների շնորհիվ զտված բամբակի քանակը 1925—26թթ. կազմեց 4319,6 տ։ Համեմատության համար ասենք, որ դրանից առաջ՝ 1923—1924թթ. 899,7 տ էր արտադրվել։ Հետագայում, 1956—ից սկսած, Հայաստանի գյուղատնտեսությունից աստիճանաբար հանվեց բամբակի մշակույթը, որը փոխարինվեց հանրապետության կլիմայական պայմանների համար առավել նպատակահարմար բերքատու կուլտուրաներով՝ խաղողի եւ պտղատու այգիներով ու խորդենու ցանքատարածություններով։

Ի վերջո

Ինչո՞ւ խորհրդային Հայաստանում դադարեց այս արժեքավոր բույսի մշակումը, ի՞նչ հիմնավորմամբ։ Եվ արդյո՞ք այդ նույն հիմնավորմամբ է, որ այսօր բամբակի մշակումը Հայաստանի պարագայում միանշանակ չի ընկալվում։ Ի վերջո՝ ինչ են ասում կողմերը՝ պե՞տք է մեզ այն, թե՞ ոչ եւ ի՞նչ պատճառներով։ Կողմերի տեսակետները առանձին կներկայացնենք։
Արմենուհի ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ

22-05-2019





21-11-2019
Երբ հակամարտություններն են ազդեցության լծակներ փնտրում միմյանց դեմ
Ինչպես կազդեն տարածաշրջանային այլ բախումները Հայաստանի վրա

Արմենուհի ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ
a.melqonyan@hhpress.am




21-11-2019
Արցախում հավերժացրել են բարերարի ու հայրենասերի հիշատակը
Լեւոն Հայրապետյանի բրոնզաձույլ կիսանդրին՝ մայրաքաղաք Ստեփանակերտի սրտում

Դավիթ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
d.miqayelyan@hhpress.am




 
21-11-2019
«Կնկան էրիկը մարդն է, մարդուն էրիկը պարտքն է»
Պարտքի չարաղետ դերի մասին ավելի սպառիչ երեւի դժվար է ...


21-11-2019
Արմենպրեսի «բրենդը»
«Արմենպրեսը», ավելի ստույգ՝ «Հայհեռագործը» կամ ՀՀԳ-ն, մինչ Արտավազդ Խաչիկյանն ...


21-11-2019
Առաքիչի մեքենան
Սկզբում գրեցի վերնագիրն ու մի պահ ընկա հիշողությունների գիրկը...
«Երբ ...


21-11-2019
Հայաստանում ու Հայաստանից դուրս
Սիմֆոնիկ նվագախումբը հանդես կգա համերգներով

Հայաստանի պետական սիմֆոնիկ ...


21-11-2019
Աշխարհին ցույց կտա, թե որքան խորն են մեր արմատները
Օպերային երգիչ Ադամ Բարրոն Հայաստանում կներկայացնի իր նոր ...



21-11-2019
Առաջնային սնունդ. ինչպես տարբերել անորակը որակյալից
Երբ արտադրողը կարողանում է տարբեր ...

21-11-2019
Առեւտրի վայրերը պետք է անվտանգ լինեն
Կրկին «Բարեկամություն» ստորգետնյա ...

21-11-2019
Իրանը մեղադրում է ԱՄՆ-ին եւ Իսրայելին
Բենզինի գնի նկատելի բարձրացումը, իհարկե, ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +18... +20
ցերեկը +25... +27

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO