Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

20.02.2020
ԳԼԽԱՎՈՐ


Փետրվարի 20-ը Արցախի վերածննդի օրն է

Արտահերթ նստաշրջանի պատմական նշանակությունը

Դավիթ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ
d.miqayelyan@hhpress.am


1988-ի ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական պայքարը, որի արմատներն անչափ խորն են, վկայում է իր ազատության եւ անկախության համար ընդվզող արցախահայության անկոտրում կամքի ու արժանապատվության մասին։ Բռնակցվելով Ադրբեջանին, ժողովուրդը երբեք չի հաշտվել օտարի լծի տակ համակերպվելու մտքին եւ 70 տարվա ընթացքում բազմիցս է իր ցասումն ու բողոքն արտահայտել գաղութացման դեմ՝ ցույցերով եւ հանրահավաքներով, Մոսկվա հղած նամակներով, զանգվածային ստորագրություններով։ Ցավոք, ցանկացած պայքար, դժգոհություն ճնշվում էր Խորհրդային Միության եւ Բաքվի իշխանությունների կողմից, եւ դրանց հեղինակները (նախաձեռնողները) հետապնդվում, աքսորվում եւ բանտ էին քշվում, դաժան հալածանքների ենթարկվում։ Շատերին ազգայնամոլի պիտակ էր կպցվում եւ ընդհուպ պարտադրվում էր լքել մարզի սահմանները։ Նրանց շարքերում, բնականաբար, մեծ թիվ էին կազմում մտավորականության ներկայացուցիչները, մասնավորապես՝ գրողները, ովքեր փաստացի ուղղորդում, ղեկավարում էին համաժողովրդական շարժումը։ Այդպես եղավ նաեւ 1988—ին, երբ ոգեւորված Մ. Գորբաչովի հռչակած վերակառուցման կուրսով՝ արցախահայությունը հրապարակայնորեն արտահայտվեց Ադրբեջանի կազմից դուրս գալու եւ Մայր Հայաստանին միավորվելու իր օրինավոր պահանջի մասին։
Այս համատեքստում, վերարժեւորման տեսանկյունից, անգնահատելի է համազգային հնչեղություն ստացած «13—ի նամակի» պատմական նշանակությունը, որը «նոր լույս սփռեց» արցախյան շարժման, հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի վերածննդի, մեր վաղեմի իղձերի եւ երազանքների իրականացման ճանապարհին։ Փաստաթուղթ, որը մեզ պարտավորեցնում է խոնարհվել հայրենասիրական այդ խիզախ գաղափարի համահեղինակների վաստակի առաջ եւ վերաիմաստավորելով նրանց վեհ առաքելությունը՝ փորձել յուրովի ընկալել այդ բացառիկ փաստաթղթի կարեւորությունը, որը վճռորոշ նշանակություն ունեցավ անհավասար պայքարում մեր ժողովրդի ուժերը համախմբելու, միաբանվելու գործում։ Եվ սխալված չենք լինի ասելու, որ «13—ի» հայտնի նամակը նախադեպ դարձավ 1988—ի համաժողովրդական հուժկու ալիքի, զանգվածային ստորագրահավաքի եւ հանրահավաքների կազմակերպման, վերջապես, ԼՂՀ մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանի հրավիրման, փետրվարի 20—ին ժողպատգամավորների ընդունած պատմական որոշման համար։
Անթաքույց հպարտություն ես զգում այն իրողության համար, որ բոլոր ժամանակներում հայրենիքի մյուս նվիրյալ զավակների շարքում ազգային—ազատագրական պայքարի ջահը մշտաբորբոք են պահել մտավորականության ներկայացուցիչները, Արցախի գրական ընտանիքի անդամները՝ Գրիգոր Ներսիսյանից մինչեւ մեր օրերը։ Թերթելով արցախյան շարժման տարեգրության փառավոր էջերը, այդ աստղաբույլի մեջ առանց վարանելու ժողովուրդն արդեն առանձնացրել է գրողներ Բագրատ Ուլուբաբյանի, Բոգդան Ջանյանի, Գուրգեն Գաբրիելյանի, Վարդան Հակոբյանի, Հրաչյա Բեգլարյանի եւ գրական օջախի մյուս երեւելիների անունները։ Ոչ ոք չի կարող ուրանալ նաեւ Սոկրատ Խանյանի, Արկադի Թովմասյանի անուրանալի ավանդը Ադրբեջանի բռնապետության դեմ պայքարի կազմակերպման, ժողովրդի համախմբման գործում։
Այդ տեսանկյունից հատկանշական է 1965—ի ամռանը՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդ եւ Մինիստրների խորհուրդ հղած մարզի մի խումբ ղեկավար աշխատողների նամակը, որում 1920—ական թվականներից ի վեր մանրակրկիտ փաստարկներով նկարագրվում էր Ադրբեջանի կողմից մարզում տարվող հայատյաց քաղաքականության մասին։
«Մենք լրջորեն անհանգստացած ենք մարզի բնակչության հոսունության կապակցությամբ։ Մարդիկ զանգվածաբար հեռանում են մարզից՝ ուրիշ վայրերում աշխատանք գտնելու հույսով։ 1939 եւ 1958 թվականների մարդահամարների միջեւ ընկած ժամանակաընթացքում մարզից հեռացել է ավելի քան 110 հազար մարդ։ 1939—ի համեմատությամբ, 1964 թ. երկրի բնակչությունն ավելացել է 9.7 տոկոսով, իսկ մարզում նույն այդ ժամանակաընթացքում պակասել է 3.5 տոկոսով,–ասվում է խորհրդային իշխանություններին ուղղված «13—ի նամակում»։–Ցանկանում ենք ձեր ուշադրությունը հրավիրել եւս մեկ փաստի վրա։ 1939 թ. մարզում ապրում էր 151 հազար մարդ, իսկ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությունում՝ 127 հազար մարդ։ Ինչո՞վ բացատրել, որ մարզում բնակչությունը տարեցտարի պակասում է, իսկ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետությունում ավելանում է։ Եվ դա այն ժամանակ, երբ Լեռնային Ղարաբաղը աչքի էր ընկնում բարձր ծնելիությամբ եւ, «Իզվեստիա» թերթի վկայությամբ, մարդկանց երկարակեցությամբ զբաղեցնում է աշխարհում առաջին տեղը։ Ադրբեջանի իշխանությունների խտրական քաղաքականության պատճառով, աշխատուժի կազմհավաքագրով ամեն տարի մարզից հեռանում է 250—300 տղամարդ։ Տարբեր ճանապարհներով հրապուրում են նրանց եւ թույլատրում մշտական բնակության, որից հետո ամեն մի այդպիսի աշխատավորին հետեւում է նաեւ նրա ընտանիքը»։
Նամակի հեղինակները, բնականաբար, երկրամասի ժողովրդի միակ փրկությունը տեսնում էին Արցախը Հայաստանին վերամիավորելու մեջ։ Նման խիզախ քայլի համար թե նամակագիրներն ինչպիսի դառն ճակատագրի արժանացան, բոլորիս է հայտնի։ Սակայն նրանցից ոչ ոք երբեք չնահանջեց, ու թեկուզեւ ընդհատակյա իր գործունեությամբ շարունակում էր խթանել արցախահայության պայքարին։ Ավելին, գրողների ստեղծագործություններում, առանց ենթատեքստի էլ, վառ արտահայտվում էին մայր Հայաստանի նկատմամբ ունեցած անհուն սերն ու նրա կարոտակեզ ոգու ճիչը, ինչն օրեցօր փոթորկվում, հորձանք էր տալիս...
«Հայաստանի արվեստագետների, գրողների, մշակույթի գործիչների՝ Լեռնային Ղարաբաղ տանող ճանապարհը փակված է, արյունակից իրենց եղբայրներին այցելություն չի թույլատրվում, եւ դա որքան էլ որ տարօրինակ թվա, նույնպես... բարեկամություն է կոչվում։ Ինչ—որ մեկի հրահանգով կարգ գոյություն ունի։ Առանց կոմկուսակցության մարզկոմի բյուրոյի որոշման՝ Հայաստանի գրողը կամ արվեստի գործիչը չի կարող Ղարաբաղ ժամանել իր ընթերցողների, իրեն համակրողների հետ հանդիպելու համար։ Լեռնային Ղարաբաղում չեն ցուցադրվում հայերենով կրկնօրինակված կինոնկարները, նույնիսկ եթե դրանք գիտահանրածանոթ թեմայով են եւ կոչված են աշխատավորության լայն զանգվածների շրջաններում տարածել առաջավոր փորձը՝ գիտության եւ տեխնիկայի նորությունները։ Պարզապես պետք է կույր լինել կամ հիմար՝ չտեսնելու եւ չզգալու համար այն մեթոդաբանությունը, որով կանոնավորապես արգելակվում է մարզի տնտեսական եւ մշակութային զարգացումը բոլոր բնագավառներում, ոտնակոխ են արվում Ղարաբաղի հայերի օրինական իրավունքները եւ արժանապատվությունը,– ԽՍՀՄ ղեկավարությանն ուղղված նամակում գրում են նրա հեղինակները։–Մարզի բնակչության 85 տոկոսը հայեր են, եւ նրանք այս հողի վրա են անհիշելի ժամանակներից ի վեր։ Իսկ հողը պատկանում է նրան, ով նրա վրա ապրում է»։
Ժողովրդական այդ պոռթկումն առավել հախուռն դրսեւորվեց 1988—ի շարժման ընթացքում։ Իսկ պայքարի ակունքներում դարձյալ Արցախի մտավորականության լավագույն ներկայացուցիչներն էին, գրական ընտանիքի անդամները։ Գրողների միության բաժանմունքը շարժման ակտիվ մասնակիցներին համախմբող հավաքատեղի էր դարձել (հետագայում, որոշ հանգամանքներից ելնելով, այն տեղափոխվեց «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթի խմբագրության գրականության եւ արվեստի բաժնի վարիչ, անվանի մանկագիր Գուրգեն Գաբրիելյանի աշխատասենյակ, որը, ականատեսների բնորոշմամբ, մի յուրահատուկ շտաբի էր վերածվել՝ ստանալով «Սմոլնի» խորհրդանշական անվանումը)։ Վարդան Հակոբյանի, Գուրգեն Գաբրիելյանի, Հրաչյա Բեգլարյանի եւ մյուսների եռանդուն ջանքերով գրվում, մշակվում, վերջնական տեսքի էին բերվում Մոսկվա հղվող նամակները, կազմակերպվում կոլեկտիվ ստորագրահավաքներ, համակարգվում հանրահավաքների եւ երթերի անցկացման հետ կապված աշխատանքները։
Գրողների վեհ առաքելության մասին է հավաստում եւ Մոսկվա մեկնած պատվիրակների խմբում (այն գլխավորում էր Արցախի ԳՄ նախագահ Վարդան Հակոբյանը) նրանց ընդգրկվելու փաստը։ Նրանք պատվիրակության մյուս անդամների հետ (ժողովրդական դերասան Բենիկ Օվչյան, քանդակագործ Արմեն Հակոբյան, վաստակավոր դերասանուհի Ժաննա Գալստյան, Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս Գոհարիկ Սարուխանյան, կոմպոզիտոր, վաստակավոր արտիստ Էդվարդ Ղազարյանց, դերասան Վաչիկ Սարուխանյան) Կրեմլում համարձակ պաշտպանում էին Արցախի դատը եւ Ստեփանակերտ վերադառնալուց, անտեսելով իրենց սպառնացող վտանգը, շարունակում էին առավել ակտիվ գործունեություն ծավալել հանրության շրջանում։ Առանձնապես մեծ ջանքերի հետ էին կապված ժողպատգամավորների արտահերթ նստաշրջանի հրավիրման նպատակով նրանց կողմից իրականացվող նախապատրաստական, ժողովրդի համախմբմանը միտված աշխատանքները, որոնք ապարդյուն չանցան։ Ասվածի վառ ապացույցը փետրվարի 20—ին ժողովրդական պատգամավորների պահանջով ԼՂՀ մարզային խորհրդի արտահերթ նստաշրջանի կազմակերպումն է, ինչին իր հիշողություններում անդրադարձել է նաեւ պատմական նստաշրջանը նախագահող, հանրապետության վաստակավոր ուսուցիչ, երջանկահիշատակ Վիգեն Հայրապետյանը։
«Փետրվարի 19—ին հանրահավաքի մասնակիցների պահանջով պատգամավորներ Վարդան Հակոբյանը եւ Արմո Ծատուրյանը՝ բանաստեղծ Գուրգեն Գաբրիելյանի հետ, այցելում են ԼՂՀ մարզգործկոմի նախագահի տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանին եւ նրա սեղանին դնելով արտահերթ նստաշրջան հրավիրելու վերաբերյալ 67 պատգամավորի ստորագրություններով հաստատված տեքստը, պահանջում նույն օրը սկսել նստաշրջանի աշխատանքները։ Բայց քանի որ, կանոնակարգի համաձայն, նստաշրջանը պետք է հրավիրվեր խորհրդարանի գործկոմի որոշմամբ, հետեւապես, պիտի գործկոմի նիստ կայանար ու նոր միայն խոսք բացվեր նստաշրջանի հրավիրման մասին,–պատմում է Վ. Հայրապետյանը։–Որպես գործկոմի անդամ, բնականաբար, ես տվել էի իմ համաձայնությունը։ Շուտով հայտնի դարձավ, որ գործկոմի անդամների մեծամասնությունն իրենց ստորագրություններն են դրել արտահերթ նստաշրջան հրավիրելու առաջարկի տակ՝ բացառությամբ մարզգործկոմի նախագահ Վ. Օսիպովի, որն այդ օրերին անբաժան էր Բ. Կեւորկովից եւ գրեթե դուրս չէր գալիս մարզկոմի շենքից։ Նա, մերժելով մեր առաջարկը, պատճառաբանում էր, թե իբր փետրվարի 20—ին Ստեփանակերտ է ժամանելու Ադրբեջանի Կենտկոմի առաջին քարտուղար Ք. Բաղիրովը, եւ այդ ժամանակ էլ նստաշրջան հրավիրելու վերաբերյալ որոշում կկայացվի։ Մինչդեռ, ի հեճուկս ազերի ղեկավարների՝ նստաշրջանի հրավերը տապալելու փորձերին, այն փետրվարի 20—ին տեղի ունեցավ, եւ քվորումն ապահովվեց»։
Նստաշրջանի մասին մանրամասներ պատմելով՝ որոշ ուշագրավ դրվագների է անդրադառնում նաեւ շարժման առաջամարտիկներից Ռազմիկ Պետրոսյանը. «Հենց որ հրապարակում հավաքվածներն իրազեկվում էին, որ պատգամավորների թիվը թեկուզեւ մեկով ավելացել է, անսահման ուրախություն էին ապրում։ Շատերը, շրջանցելով ազերի ոստիկանների պահակակետերը, վտանգից խուսափելու համար մարզկենտրոն էին հասնում անտառներով ու լեռներով։ Հետո ակնհայտ դարձավ, որ իր շքախմբով դահլիճում հայտնված Ք. Բաղիրովը պատգամավորներին փորձում է սիրաշահել ու խոստումներ տալ՝ միայն թե նիստը չգումարվի եւ որոշում չկայացվի։ Սակայն ներկաները, չհանդուրժելով նրա «կոկորդիլոսային արցունքները», արհամարհել ու պահանջել են լքել դահլիճը։ Իսկ ԼՂԻՄ գրողների միության նախագահ, պատգամավոր Վարդան Հակոբյանը, ով առաջինն է մոտեցել ամբիոնին եւ նստաշրջանում հանդես եկել Ադրբեջանի իշխանությունների հայատյաց քաղաքականությունը դատապարտող հիմնավորված, ընդարձակ զեկուցմամբ, բացահայտ դիմել է Ք. Բաղիրովին՝ «Դուք խանգարում եք նստաշրջանի աշխատանքները, կարող եք նստել կամ էլ գնալ։ Ինքներդ որոշեք»։
Ելույթ ունեցողներն էլ (44 հոգի) խստիվ քննադատում եւ անարգանքի սյունին են գամում Ադրբեջանի ղեկավարներին՝ ընդգծելով, որ այլեւս հետդարձի ճանապարհ չկա, եւ ժողովրդի փրկությունը միայն մայր Հայաստանի հետ միավորվելու մեջ է։
Իսկ թե 1988—ի փետրվարի 20—ին ԼՂԻՄ պատգամավորների արտահերթ նստաշրջանը պատմական ինչպիսի որոշում կայացրեց, բոլորին է հայտնի...
Ստեփանակերտ

20-02-2020





20-02-2020
Արցախը երբեք չի եղել Ադրբեջանի կազմում
Հարցազրույց Հայաստանի մարդու իրավունքների նախկին  պաշտպան Լարիսա Ալավերդյանի ...


20-02-2020
Մշակվել է ոլորտը կարգավորող նոր նախագիծ
Կհստակեցվեն յուրաքանչյուր քաղաքացու եւ կառույցի գործառույթներն աղետների ժամանակ

Լուսինե ...


20-02-2020
Հայաստանի ազգային հերոս
Կարեն Սերոբի Դեմիրճյան՝ փոքր երկրի մեծ ղեկավարը

Ծնվել ...


20-02-2020
Չեմ համարում, որ «Ոչ» քվեարկողներն ավելին լինեն, քան «Այո» քվեարկողները
Ավելին՝ ինքս չեմ պատրաստվում մասնակցել քվեարկությանը

Ապրիլի 5-ին ...


20-02-2020
Քաղաքական ուժերը դուրս են մնացել «ճակատամարտից»
Ինչը եւս մեկ անգամ ցույց է տալիս, թե ...


20-02-2020
Միջանձնային կոնֆլիկտների պատճառը նաեւ կրթության համակարգն է
Դպրոցը պետք է ունենա տղաների էմոցիոնալ, հայրենասիրության մշակութային ...


20-02-2020
«Յարխուշտան մեր ազգային ինքնությանը ամենաբնորոշ պարերից է»
Հայաստանում հունիսի 13-ին կանցկացվի յարխուշտայի փառատոն

Վարչապետ Նիկոլ ...



20-02-2020
Սիրիայի շուրջ ռուս-թուրքական նոր բանակցություններ կանցկացվե՞ն
Էմմա ԲԵԳԻՋԱՆՅԱՆ
e.begijanyan@hhpress.am



20-02-2020
Ծննդյան հրաշալի խորհուրդը
Առաջին երեխան Բերձորում՝ կեսարյան ...

20-02-2020
Հետաքրքրությունն առկա է, միտումը՝ հուսադրող
Հայաստանը ռուսաստանցիների տուրիստական ...

20-02-2020
Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան 151-ամյակը՝ Դսեղում
Մեծն լոռեցու ծննդյան 151-ամյակը եւ գիրք ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը -1... -3
ցերեկը 0... +2

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO