Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

17.10.2019
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ


Միացյալ եւ անկախ Հայաստանի պատմական ակտի 100—ամյա խորհուրդը

Ինչպես է տեղի ունեցել ակտի ընդունման գործընթացը

Առաջին աշխարհամարտի ավարտից եւ Թուրքիայի կապիտուլյացիայից հետո նոր բովանդակություն եւ իմաստ է ստանում Հայկական հարցը։ Եթե 1878թ. սկսած այն վերաբերում էր Արեւմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ անցկացնելու խնդրին, ապա այժմ պատմաքաղաքական դեպքերն ու իրադարձությունները հանգեցրին նրան, որ առաջ քաշվեց միացյալ Հայաստանի պահանջը։ Այս մասին «ՀՀ»—ի հետ զրույցում նշեց պատմական գիտությունների դոկտոր Արարատ Հակոբյանը։
Իսկ որո՞նք էին նոր պայմաններում նման պահանջի հիմքերը եւ նախադրյալները։ Պատմաբանի խոսքով՝ հայ ժողովուրդն իր կամքից անկախ ներքաշվել էր պատերազմի մեջ եւ կրել վիթխարի մարդկային, նյութական, հոգեւոր ու մշակութային կորուստներ՝ Մեծ եղեռն, հարյուրհազարավոր գաղթականություն, հայրենազրկում, 19 միլիարդ ֆրանկից ավելի նյութական վնաս, ինչը միանգամայն նոր իրավիճակ էր եւ խնդրի արմատական լուծում էր պահանջում, կատարվածի դիմաց համարժեք փոխհատուցում։ Այն փոքր հողակտորը, որի վրա արդեն ստեղծվել էր անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը, Հակոբյանի խոսքով՝ պետք է դառնար այն հենասյունը, որի շուրջ ստեղծվելու էր ամբողջացած, միացյալ եւ անկախ Հայաստանը։
Հայ ժողովուրդը, ըստ նրա, համարվում էր հաղթանակած Անտանտի փոքր դաշնակիցը, որն անուրանալի մասնակցություն էր ունեցել Կովկասյան փոքր ճակատում։ Պատմաբանը միացյալ, անկախ Հայաստան ստեղծելու նախադրյալ է համարում նաեւ այն, որ Անդրկովկասի արեւմտահայ գաղթականությունն իր 1919թ. փետրվարի 6—13—ը Երեւանում կայացրած համագումարում հարց բարձրացրեց՝ դիմելով Հայաստանի կառավարությանը պաշտոնական հայտարարություն անել եւ հետամուտ լինել ամբողջական Հայաստանի խնդրի լուծմանը։ Նույնպիսի հարց էր բարձրացրել նաեւ Փարիզում գումարված հայ ազգային առաջին համագումարը, որը, սակայն, միացյալ Հայաստանի խնդիրը պատկերացնում էր այլ կերպ եւ նրա ղեկավար համարում Պողոս Նուբար փաշային։ Հենց այստեղից արդեն միացյալ Հայաստանի խնդրի լուծման շուրջ առաջ են գալիս տարակարծությունները։
Մայիսի 28—ին՝ Անկախության առաջին տարեդարձի օրը, երբ վարչապետի պաշտոնակատար Ալեքսանդր Խատիսյանը կառավարության եւ խորհրդարանի հանդիսավոր նիստում հայերեն եւ ֆրանսերեն ընթերցում է միացյալ Հայաստանի հռչակագիրը, այնուհետեւ մյուս ակտի որոշումը եւ խորհրդարանի 12 անդամների անունները, միացյալ Հայաստանի անկախության ակտի երկրորդ հատվածը, պատմաբանի խոսքով, բուռն դժգոհություն է առաջացնում հանրապետության ընդդիմության, այդ թվում ՀԺԿ—ի, արտերկրում ազգային պատվիրակության եւ ռամկավարների շրջանում. «Ընդդիմության համար ընդունելի չէր ակտի երկրորդ մասի այն հատվածը, որտեղ ՀՀ կառավարությունը իրեն հայտարարում էր միացյալ Հայաստանի կառավարություն՝ անտեսելով Պողոս փաշային, որը Փարիզում նույնիսկ ստվերային կառավարություն էր հիմնել։ Դժգոհում էին նաեւ այն իրողությունից, որ խորհրդարանը համալրվելու էր 12 պատգամավորով, որոնք կուսակցական պատկանելությամբ դաշնակցականներ էին կամ նրանց համակիրները»։
Հունիսին գումարվում է խորհրդի նիստ, որտեղ սոցիալ—դեմոկրատները հանդես են գալիս հայտարարությամբ եւ լքում խորհրդարանը։ Նույնը անում են նաեւ ՀԺԿ պատգամավորները։ Հաջորդ օրը՝ հունիսի 5—ին խորհրդարանը լուծարվում է։ Միացյալ Հայաստանի ապագա կառավարության եւ խորհրդարանի շուրջ համաձայնության գալու նպատակով Ահարոնյանն ու Պողոս փաշան 1919թ. ամռանը Փարիզում բանակցում են, բայց կրկին միասնական որոշման չեն գալիս։ Խնդիրը հարթելու նպատակով նույն տարվա աշնանը Հայաստան է գալիս Վահան Թեքեյանի պատվիրակությունը։ Շուրջ մեկ ամիս բանակցելով հանրապետության պատվիրակության հետ, դարձյալ համաձայնության չեն գալիս։ «Նրանք համաձայն չէին, որ խորհրդարանը անհապաղ լուծարվի, քանի որ առաջիկայում հաջորդ տարվա բյուջեի քննարկման եւ հաստատման հարց կար։ Եվ վերջապես համաձայնության չեկան միացյալ կառավարության նախագահի հարցում։ Ազգային պատվիրակությունը դարձյալ պնդում էր, որ Պողոս Նուբարը լինի վարչապետ, նա կնստեր Փարիզում, իսկ Հայաստանում կունենար իր լիազորը։ Բայցեւայնպես վերջնական համաձայնություն չկայացվեց»,– ասում է պատմաբանը։
1920թ. գործընթացներից Ա. Հակոբյանը կարեւոր է համարում Լոնդոնի եւ Սան Ռեմոյի Անտանտի գերագույն խորհրդի խորհրդաժողովները։ «Չափազանց դժվար էր Հայաստանի նյութականացման գործընթացը, մինչեւ որ կստորագրվեր Սեւրի պայմանագիրը եւ կկայացվեր Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը։ Միացյալ Հայաստանի անկախության ակտը, անկախ նրա հետագա իրագործման աննպաստ արդյունքից՝ պատմական նշանակության փաստաթուղթ է»,—նշեց Հակոբյանը՝ համարելով, որ միամտություն կլինի կարծել, թե իբր հայ քաղաքական շրջանակների միջեւ դրսեւորված ներքաղաքական տարաձայնությունն ու հատվածականությունն են եղել այդ խոչընդոտը։ Այն ժամանակ միացյալ Հայաստանի չկայացման հիմնական պատճառները, ըստ նրա, առաջինը խորհրդային Ռուսաստանի եւ քեմալական Թուրքիայի մերձեցումն ու համագործակցությունն էին՝ ի վնաս հայ ժողովրդի շահերի, երկրորդը՝ նախկին դաշնակիցների շահերի թելադրանքով Հայկական հարցի լուծումից հրաժարվելն ու նոր Թուրքիայի հետ հաշտվելը, եւ երրորդը՝ նոր ժամանակներում եւ նոր պայմաններում խնդիրը, որպես համազգային իդեալ, պետք է շարունակվեր համազգային պայքարի բոլոր ձեւերով՝ մինչեւ իր լուծման հանգրվանին հասնելը։
Միացյալ Հայաստանի անկախության մասին ՀՀ կառավարության ակտը իր մարմնավորումը գտավ 1920թ. օգոստոսի 10—ին ստորագրված Սեւրի պայմանագրում եւ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի նույեմբերի 22—ի իրավարար վճռում։ «Բայց, ցավոք, արտաքին ու ներքին աննպաստ գործոններով պայմանվորված, այն մնաց անկատար, չկենսագործված։ Սակայն միացյալ եւ անկախ Հայաստանի հայրենատիրման գաղափարը չմեռավ։ Այն առավել կենսարթուն է արտերկրում՝ հայրենազրկված աշխարհասփյուռ հայության հոգում, մտածումներում եւ գիտակցության մեջ, մի գերնպատակ, որ 100 տարիների հեռվից տակավին մնում է արդիական եւ անմիջականորեն կապվում է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման, դատապարտման, պահանջատիրության եւ փոխհատուցման հետ։ Այդ գաղափարը մնում է աշխարհասփյուռ բազմամիլիոն հայության ազգային ինքնության պահպանման, կենսունակության եւ հարատեւման միջոց՝ որպես իր ամբողջացած հայրենի հողում հավաքվելու նպատակ։ Հենց սա է միացյալ եւ անկախ Հայաստանի պատմական ակտի 100—ամյա խորհուրդը»,—եզրափակեց պատմաբանը։
Լ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

28-05-2019





17-10-2019
Էթնիկ զտումների քաղաքականությունը շարունակվում է
«Թուրք զինվորները դեռ ծարավ են արյան...»

Արմենուհի ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ
a.melqonyan@hhpress.am


Չնայած ...


17-10-2019
Երբ դժվար իրացվող գույքը էժան էլ չի վաճառվում
Օտարման ինչ փուլեր է առաջարկում պետգույքի կառավարման կոմիտեն

Արմենուհի ...


17-10-2019
Գայթակղությունները բազում էին, իսկ ինքը մենակ էր
Տիգրանը պատրանքներ չուներ, այլ ստեղծում էր պատրանքներ
 
Թադեւոս ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
t.khachatryan@hhpress.am




17-10-2019
Սիրիահայերի հնարավոր վերադարձը Հայաստան կանխատեսելի է
Ամեն ինչ արվելու է մեր հայրենակիցների պատշաճ ընդունելության ...


17-10-2019
Թարգմանությունը՝ որպես մշակույթ եւ լեզվի մարզանք
Հայ ժողովուրդն իրավամբ պարծենալու տեղ ունի աշխարհում

Հայ ...


17-10-2019
Անհրաժեշտ փորձ ձեռք բերելու հրաշալի հարթակ
«Գիտական աստիճաններ. դեպի եվրոպական ստանդարտներ»

Լիանա ՍԱՐԳՍՅԱՆ
l.sargsyan@hhpress.am


Բարձրագույն կրթության ...


17-10-2019
«Երբ ասում ենք ինովացիա, առաջին հերթին պետք է նկատի ունենանք մտքի, մտածողության ինովացիա, որը եւ իրականում փոխում է աշխարհը»
Վարչապետը մասնակցել է «Գլոբալ ինովացիոն ֆորումի» բացմանը

Վարչապետ ...



17-10-2019
Համանախագահները հանդիպել են Արցախի ղեկավարի հետ
Երեւանյան քննարկումները շարունակվել են ...

17-10-2019
Աղջիկ չունենալու վատ սովորույթը տեղի է տալիս
Հայաստանը դեռեւս սեռով պայմանավորված ...

17-10-2019
...Ասադը նույնպես վայելում է ՌԴ նախագահի աջակցությունը
Թուրքիայի նախագահը Մոսկվա է գնալու՝ ...

17-10-2019
Հաջողությունը պետք է վաստակել
Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքականը, ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +20... +22
ցերեկը +26... +28

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO