Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

17.01.2020
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ


Մարդկային ոգու խնդիրներով զբաղվող անհատի ողբերգությունը

Ամերիկյան երազանք. քաղաքականություն, իրականություն եւ գրականություն

Թադեւոս ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
t.khachatryan@hhpress.am


«Ամերիկային արվեստագետ պետք չէ։ Ամերիկան նրա համար դեռեւս տեղ չի գտել, նրա համար, ով փոխանակ իր համբավը օգտագործի օճառի կամ ծխախոտի առեւտրում, կամ ինքնահոսների, կամ գովազդի ավտոմեքենաները, ծովագնացությունները եւ առողջարանային հյուրանոցները կամ... ելույթ ունենա ռադիոյով եւ նկարահանվի շարժանկարներում, որտեղ շահույթ կբերի՝ արդարացնելով այն ուշադրությունը, որ նրան է հատկացվում—զբաղվում է միայն մարդկային ոգու խնդիրներով...»,–մահից վեց—յոթ տարի առաջ այդպես էր գրում 20—րդ դարի մեծագույն գրողնեից մեկը՝ Ու. Ֆոլկները, ամփոփելով այն մեծ գաղափարը, որ պարզ ու հասարակ անուն ուներ, երկրի մակնիշը կրող կոչում՝ ամերիկյան երազանք։ Ամերիկյան երազանքը կարծրատիպ է, որ ամերիկյան քաղաքացիների համար իդեալի դեր էր կատարում։ 19—20—րդ դարերում Ամերիկա ներգաղթողների համար Ազատության արձանը ԱՄՆ—ում առաջին բանն էր, որ նշանակում էր քաղաքական եւ անձնական ազատություն։ Այդ արձանը ամերիկյան երազանքի խորհրդանիշն է։ «Վիճակ է, որ ոչ միայն մարդուն թույլ է տալիս թագավոր դառնալ, այլեւ նրան թույլ չի տա, որ թագավոր դառնալու ցանկություն ունենա։ Նա անգամ չի կարող երազել այդ մասին, որ չափվի թագավորի հետ, որովհետեւ նա ազատված է թագավորից եւ նրա նմաններից. ազատ է ոչ միայն խորհրդանիշներից, այլեւ բռնապետական ցանկացած մոլեռանդ աստիճանակարգությունից…»,–այդպես էր գրում Ու. Ֆոլկները։
Անշուշտ, դա այն երազանքը չէր, որ սիբիրյան ազատ աքսորավայրերում կամ եվրոպական ընտիր առողջարաններում եւ կամ՝ կրեմլյան հաստաբեստ պատերի հետեւում հերյուրում էր ուելսյան երազողը կամ չեչոտ կինտոն՝ ուրվամոլությանը ցերեկային տեսանելիություն հաղորդելու եւ տեսանելի—մարդկայինը ուրվականի վերածելու ալքիմիկոսությամբ...
Հար եւ նման միեւնույն արտահայտությամբ երազում էին տարբեր աշխարհներ, որ միեւնույն աշխարհում տարբեր կենսակերպերի պաշտամունք ունեին, բայց առաջինը թանձրանում էր մեկ ու միակ՝ «մարդկային ոգու խնդիրներով զբաղվող» անհատի ողբերգությամբ, որ իրեն՝ արվեստագետին, դուրս էր շպրտում այդ ոգու կառամատույցից որպես ոչ ապավեն երազանք, իսկ երկրորդը՝ համարյա նույն մոգականությամբ իրեն էր հնազանդեցնում ոչ միայն ստեղծագործական յուրաքանչյուր տենչ, այլեւ մարդկային ամեն մի ճակատագիր։ Կարելի է տիպիկ ամերիկյան համարել, ավանդական—ամերիկյան, եթե ընդունենք, որ Մարկ Տվենը, իր թոմ—սոյերներով եւ հեքլբերի— ֆիններով, Ֆիցջերալդի, Հեմինգուեյի, Ֆոլկների, Սարոյանի, Բրեդբերիի գրական նախահայրն է, «մանկական անպաճույճ երգի պես միամիտ» հայացքի բնիկ—ամերիկյան տեսլականը։ Մտածելու նյութ է, թե ինչու՝ «մանուկ քաղաքակրթության» նախահայրը պետք է Հոմերոս «կույր» ծերունի լիներ, Նոր երկրի հայացքը՝ մանկական։
Մոտ վաթսունամյա վաղեմություն ունեցող ֆոլկներյան գրությունը արվեստագետ—աշխարհ հարաբերությունը թողել է համարյա անփոփոխ, միայն թե երազանքները այլ մարմնավորումներ են ձեռք բերել, Չարի եւ Բարու միաբեւեռ գոյությունը աշխարհը ո՛չ ավելի բարոյական դարձրեց, ո՛չ բարոյականությունը՝ ավելի կատարյալ։ Արվեստագետի նյութը մնաց միեւնույնը՝ կերպավորել մարդու ապրած կյանքը, իհարկե, արդեն ոչ արիստոտելյան «միմեսիսային» հավատով, ոչ մարքսյան՝ այնտեղ որեւէ բան փոխելու սեւեռունությամբ, ոչ այնպես, ինչպես որ այն կա՝ դրապաշտական ինքնավստահությամբ, եւ ոչ էլ այնքան՝ այնշտայնյան հարաբերականությամբ, այլ աշխարհը կա եւ կամ ես, որ ապրում է այդ աշխարհը որպես եզակի հնարավորություն ի հեճուկս եւ ի տրիտուր նրա, այն վերապրելու խնդիրն է, Խայամի նման՝ «խղճով ասա, մե՞նք, թե՞ դու ես արյունախումն այս աշխարհում» վերստին, նորից ու նորից խաղալու շիլլերյան նայիվ պատկերացումը, ի վերջո, այն մեկ դերասանի՝ աշխարհը հանդիսատես դարձնելու գերխնդիրը։ «Ես ապրում եմ կյանքը երկու անգամ, եւ երկրորդը, երբ այդ մասին գրում եմ, ավելի կատարյալ է»,—գրեթե այդպես կարող է ձեւակերպել յուրաքանչյուր գրող, եթե երրորդ անգամ նրան հնարավորություն տրվեր այդպես ասելու։ Եվ նրան չլսելու, նրան չանսալու անպարտությունը արդեն աշխարհի խնդիրն է։
Աշխարհի, արվեստագետի, արվեստի եւ իրականության նման հարաբերությունների ու փոխհարաբերությունների մասին ես մտածում, երբ մեզ վերապահված է մեկ դիտանկյուն՝ ծաղրածուի աչքերով (Հ. Բյոլ) դիտելու (ինչպես Հոմերոսը), վերակերտելու (ինչպես Տոլստոյը), վերապրելու (ինչպես Մարսել Պրուստը), ապաառասպելացնելու (ինչպես Պարոնյանը), դատափետելու (ինչպես բոլոր իրապաշտները), սքողելու (համարյա բոլոր սոցռեալիստները), գերիրականացնելու (էկզիստենցիալիստներից մինչեւ գերիրապաշտներ) եւ այն ամենը՝ վերացական թե թանձրացական, անխտիր ու անխտրական կերպավորելու, թե Ամերիկան կամ նման մի բան՝ ինձ համար դեռեւս տեղը չի գտել։
Ամերիկյան գրականության ոսկեդարից հետո, հավանաբար, քիչ իրավունք է տալիս, Սարոյանի արտահայտությամբ չկա «այն մեծ սիրտը», որ տրոփում է մարդկության համար, բայց փաստ է նաեւ, որ «սիրտ» կա, որ տրոփում է, սակայն քաղաքակրթական ջղագրգիռ առոգանությամբ՝ ցավով, կորուսյալ ժամանակի որոնումներով։

10-01-2020





17-01-2020
Տուգանքների նոր բալային համակարգը՝ ընդդեմ օրինազանցների
Որոնք են օրենքի կիրառման դրական ու խնդրահարույց կողմերը

Լուսինե ...


17-01-2020
Սպանդանոցային պարտադիր մորթը քաղաքակիրթ տարբերակ է
Սակայն դաշտում առկա խնդիրները դրանից չեն պակասում

Լուսինե ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ
l.mkhitaryan@hhpress.am




17-01-2020
Տարեցները սեղանի թենիս խնդրեցին
Վանաձորի տարեցների տան բնակիչներն օրերս հյուրընկալեցին Լոռու մարզպետ Անդրեյ ...


 
17-01-2020
Խնայված միջոցներով եւ նվիրատվություններով
Նորություններ կան նաեւ մարզի առողջապահական այլ հիմնարկներում։ «Ալավերդու ...


 
17-01-2020
Վճարովի ծառայությունների ավելացման շնորհիվ
2018 թ. հուլիսի 1-ից, այնուհետեւ 2019 թ. հունվարի ...


17-01-2020
Մեծանում է վստահությունը
«Վանաձորի բժշկական կենտրոն» ՓԲԸ-ի հանրույթն այսօր գործում է ...



17-01-2020
«Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթ. Բացառիկ թողարկում՝ Հովհաննես Չեքիջյանի պատվավոր խմբագրությամբ
««Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթի ...

17-01-2020
Ձիթապտուղ կարտահանենք ԵԱՏՄ եւ երրորդ երկրներ
Ընկերությունը հարկային արտոնություն ...

17-01-2020
Այլընտրանքային մանկապարտեզ, որտեղ շեշտը դրված է միայն կրթության վրա
ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի հաջողված փորձը

Լիանա ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +1... +3
ցերեկը +7... +9

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO