Հանրապետություն
Հասարակություն
Ներքին կյանք
Արտաքին քաղաքականություն
Տնտեսություն
Սոցիում
Մշակույթ
Գիտություն
Կրթություն
Առողջապահություն
 
Պաշտոնական
Նախագահ
Ազգային ժողով
Կառավարություն
ԱԳՆ
ՊՆ
Մայր Աթոռ
Այլք...
 
Երևան
Մարզեր
ԼՂՀ
Աշխարհ
Զանազան

03.08.2020
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ


1920 թ. միայն Ղարաբաղում 10 հազար զոհ ենք ունեցել

2. Ողբերգական դեպքերից 100 տարի անց

Շուշիի հայերի ջարդերի 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ շարունակում ենք ներկայացնել 1920 թ. մարտի 22-26-ն ընկած ժամանակահատվածում քաղաքում տեղի ունեցած հայերի կոտորածների մասին պատմական փաստեր։
Թուրքական բանակի, թաթարների եւ քրդական առանձին խմբավորումների իրականացրած ոճրագործության հետեւանքով Արցախի հայերի քաղաքական, տնտեսական, մշակութային կենտրոնը հայաթափվեց եւ ոչնչացվեց։ Ինչպես «ՀՀ»-ի հետ զրույցում նշում է ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի հայկական հարցի եւ հայոց ցեղասպանության պատմության բաժնի վարիչ, պատմաբան Արմեն Մարուքյանը՝ Շուշիի կոտորածի առաջին փորձն արվել է դեռեւս 1919 թ. հունիսին, բայց այս փորձն անհաջողության է մատնվել։ Ղարաբաղի հայ բնակչությանը պարտադրվում է Բաքվում մշակված 26 կետից բաղկացած մի համաձայնագիր, որով Ղարաբաղը ժամանակավորապես անցնում էր Ադրբեջանի ենթակայության տակ։ Տեղի հայերը պետք է ընդունեին Խոսրով բեկ Սուլթանովի իշխանությունը՝ պայմանով, որ վերջնականապես հարցը պետք է լուծվի Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում։ Ինչպես հետո ակնհայտ է դառնում՝ այս ժամանակավոր ենթարկումը Խոսրով բեկ Սուլթանովը փորձում էր դարձնել վերջնական։
«Հերթական քայլերը ձեռնարկվեցին։ Պայմանագրի մեջ կային կետեր, որով միայն Հանքենդի բնակավայրում եւ Շուշիում սահմանափակ թվով պահակազոր կարող են կենտրոնացնել, եւ զորքի ցանկացած տեղաշարժ պետք է կատարվեր գեներալ նահանգապետին կից գործող խորհրդի համաձայնությամբ։ Պարզ է, որ այդպիսի համաձայնություն հայերը չէին կարող տալ, բայց Սուլթանովի համար սա էական չէր։ 1919 թ. վերջին եւ 1920 թ. սկզբին բավական ակտիվ քայլեր են սկսում ձեռնարկվել։ Ղարաբաղ է գալիս նաեւ Նուրի փաշան, որը Բաքվի գրավման ակնհայտ մասնակից եւ կազմակերպիչ էր, Հալիլ փաշան, որը հայտնի էր նաեւ որպես Մեծ եղեռնի գլխավոր կազմակերպիչներից մեկը, ով նաեւ Բաղդադի նահանգապետ էր եղել։ Նա Միջագետքի անապատներում ապաստանած հայ գաղթականներին ոչնչացնելու հարցում ակտիվ մասնակցություն է ունեցել»,–նշում է պատմաբանը։
Ա. Մարուքյանը նկատում է՝ թուրք բարձրաստիճան սպաների հայտնվելը Ղարաբաղում ամենեւին էլ պատահական համարել չի կարելի։ 1920 թ. հունվար—փետրվար ամիսներին, բուն ջարդի նախօրյակին սպաներն արդեն Շուշիում էին եւ փորձում էին համակարգել ադրբեջանական բանակի ստորաբաժանումների, ինչպես նաեւ քրդական հրոսակախմբերի գործունեությունը։ Ի վերջո, երբ ներկայացվում է վերջնական պահանջը, որը մերժվում է, Խոսրով բեկ Սուլթանովն անցնում է ավելի վճռական գործողությունների. «Շուշիի ամբողջ հայկական հատվածը ենթարկվում է զանգվածային կոտորածների, եւ այդ հատվածն ամբողջությամբ հրկիզվում է։ Շուրջ 8 հազար մարդ կոտորվեց 1920 թ. մարտի 22—23—ի ընթացքում»։ Ղարաբաղում իշխանությունն այդ ժամանակ պատկանում էր Ղարաբաղի ազգային խորհրդին, որը, Ա. Մարուքյանի խոսքով, տեղական ինքնակառավարման մարմին էր եւ լուծում էր բոլոր խնդիրները։ Խոսրով բեկ Սուլթանովի նպատակն էր այդ խորհուրդը վերջնականապես ենթարկել իրեն. «48 ժամ տվեց։ Պետք էր արագ որոշում կայացնեին եւ համաձայնվեին վերջնականապես Ղարաբաղը ենթարկել Ադրբեջանին։ Ժամանակ էր տրվել, որպեսզի հայ բնակչությունը զինաթափվի։ Իսկ զինաթափվելը խոսում էր այն մասին, որ նախապատրաստվում էին կոտորածների»։
Զինաթափման պահանջը մերժվում է, որովհետեւ, պատմաբանի պնդմամբ՝ հայերը հասկանում էին, որ եթե այդքան զորք է կուտակվել Ղարաբաղում եւ այդ սպառնալից պահանջը ներկայացվում է, ուրեմն զինաթափվելը հավասարազոր էր ինքնասպանության։ «Ջարդերից հետո շատ ծանր հետեւանքներ եղան։ 8 հազար մարդ սպանվեց Շուշիում, մոտ 5 հազար մարդ տեղափոխվեց Վարանդա, Դիզա։ Շուշիի հայկական ամբողջ հատվածը, կարելի է ասել, ավերակների վերածվեց։ Ընդհանուր առմամբ, Ղարաբաղում զոհերի թիվը 1920 թ. կոտորածների ժամանակ հասավ մոտ 10 հազարի։ Չնայած այս ջարդերին, կրկին պետք է նշենք, որ ադրբեջանցիների ծրագիրը ձախողվեց, որովետեւ չհաջողվեց զարգացնել իրենց այս հաջողությունը։ Խոսրով բեկ Սուլթանովն իրականում ծրագրել էր Ադրբեջանին ենթարկել նաեւ Զանգեզուրը»,–ընդգծում է պատմաբանը։
Ինչպես Ղարաբաղի, այնպես էլ Զանգեզուրի, Նախիջեւանի ենթարկումը Ադրբեջանին, Ա. Մարուքյանի պնդմամբ, նպատակ էր հետապնդում ցամաքային կապ ստեղծել թուրքական պետության ու Ադրբեջան պետության միջեւ, եւ սա հենց «Մեծ թուրանի» ստեղծման ճանապարհին առաջին քայլերից մեկն էր։ Իսկ ինչպե՞ս են փաստերը ներկայացնում ադրբեջանցիները։ Ըստ նրանց՝ Հայաստանի Հանրապետության տարածքից, որն այդ ժամանակ կտրված էր Ղարաբաղից, երկու ջոկատ ներթափանցել է Շուշի, ապստամբություն է բարձրացրել, եւ «խեղճ» ադրբեջանցիները հակահարված են տվել դիվերսատներին, փորձել նման ձեւով կանխել իրավիճակը։ «Իրականում, որեւէ ապստամբություն տեղի չի ունեցել։ Ղարաբաղի բնակչությունն ինքնապաշտպանական գործողություններ է իրականացրել, այդպիսով կարողացել են Ասկերանը զերծ պահել կոտորածներից։ Որոշ բնակավայրերում Սուլթանովը չկարողացավ իր նպատակին հասնել։ Իսկ ապստամբության այս պատրվակը շահարկվում է Շուշիի կոտորածներն արդարացնելու համար։ Ճիշտ այնպես, ինչպես Արեւմտյան Հայաստանի տարբեր բնակավայրերում մեր ինքնապաշտպանական մարտերը, օրինակ՝ Վանը, Շապին Գարահիսարը, Մուսալեռը թուրքերը փորձում են որպես ապստամբություն, դավաճանություն ներկայացնել եւ դրանով արդարացնել իրենց ցեղասպանական հանցագործությունները։ Սա դասական թուրքական մոտեցում է, երբ զոհ ժողովրդին վերագրվում է հանցանք, կեղծ մեղադրանք՝ փորձելով խուսափել ծանր հանցագործության համար պատասխանատվությունից»,–հավելեց Ա. Մարուքյանը։
Պատմաբանը նաեւ նշեց, որ մեր արխիվներում պահվում են դեպքերի մասին լուսանկարներ, շատ հարուստ փաստաթղթային նյութեր. «Ականատես վկաների, վերապրողների հուշերն են, Ղարաբաղի ազգային խորհրդի որոշումները։ Դեպքերը ճիշտ գնահատելու առումով՝ այստեղ որեւէ երկընտրանք չի կարող լինել»։
Լիանա ՍԱՐԳՍՅԱՆ
l.sargsyan@hhpress.am

28-03-2020





01-08-2020
682 դեպքով հրդեհների թիվը նվազել է
Սակայն հրդեհավտանգ իրավիճակը կպահպանվի նաեւ օգոստոսին եւ սեպտեմբերին



01-08-2020
Ադրբեջանի էթնիկ քարտեզը
Հայկական տարրը տեւապես եղել է Կովկասի մշակութային շարժիչ ...


01-08-2020
Հայաստանում հաստատվել է COVID-19-ի 291 նոր դեպք․ ապաքինվել է 560, մահացել 11 քաղաքացի
Հայաստանում օգոստոսի 1-ի դրությամբ` հաստատվել է կորոնավիրուսային հիվանդության ընդհանուր ...


01-08-2020
Հուշապատում
Բինգյոլը... Սեւանի ափին

Սեւանա կղզին Իսահակյանի ամենասիրելի վայրերից ...


01-08-2020
«Ամենատխուր մարդը» կամ անազատության ազատությունը
Վերարժեւորելով Պերճ Զեյթունցյանին եւ նրա ինքնատիպ գործերից մեկը՝ ...


01-08-2020
Հայաստանի «Ինտերկապը» 30 տարեկան է
ՀԽՍՀ ֆիզիկական կուլտուրայի եւ սպորտի պետական կոմիտեի նախագահ Ռուբեն ...


01-08-2020
Կալիսիրի ակումբը՝ Շվեդիայի գավաթակիր
Շվեդիայի ֆուտբոլային գավաթը 8-րդ անգամ նվաճեց «Գյոթեբորգը»։ Ակումբակիցների հետ ...



01-08-2020
Հայաստանում մեկնարկում է հիմնարար բարեփոխումների գործընթաց
68-97 տոկոսով կբարձրացվեն ոստիկանության ...

01-08-2020
ՀԱԷԿ-ում ՊՆՎ-ն ըստ ժամանակացույցի է եւ առանց խոչընդոտների
Հայաստանն ատոմակայանի շահագործման եզակի ...

01-08-2020
Պատմության հետագծով
–1921 թ. օգոստոսի 1-ին ծնվել է Լիլի Չուգասզյանը՝ ...

01-08-2020
Ինֆանտինոն արդեն մեղադրյալ է
Համաշխարհային ֆուտբոլը հերթական ապտակը ստացավ. ...
USD
EURO
RUR
GEL
Եղանակը Երևանում
գիշերը +20... +22
ցերեկը +36... +38

Մեր մասին
Կապ
   Արխիվ

© 2006 Copyright Hayastany Hanrapetutyun daily © 2006 Design and development by WEBMAKER STUDIO